Pałac Parsow

Kluka, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Rodowa siedziba pomorskiej linii rodziny, nabyta w 1779 roku przez tajnego radcę finansów Friedricha Wilhelma von Gerlacha. W pałacu mieściła się biblioteka fideikomisu licząca 4000 tomów poświęconych historii Pomorza – jedna z najznakomitszych prywatnych kolekcji na Pomorzu Tylnym. Obok niej stały obrazy, porcelana i fajanse; nic z tego nie przetrwało roku 1945.

Kronika

1. 1172

   Według Helmuta Siebera siedziba dworska w Parsowie jest poświadczona w dokumencie księcia Kazimierza I; pierwotne założenie było zapewne grodziskiem ucieczkowym chronionym fosą i palisadą.

2. 1227

   Pierwsza wzmianka pod nazwą Parsow: książę Barnim I wraz z matką przekazują wieś klasztorowi Marienbusch (Pomorska Księga Dokumentów I nr 242); w 1252 roku trafia do Hermanna von Gleichena, późniejszego biskupa kamieńskiego.

3. 1252

   Biskup kamieński Herman przejmuje od klasztoru w Białobokach, w zamian za dziesięciny i 82 łany pod Mielnem, wsie Błotowo, Brodno i Parsowo w ziemi kołobrzeskiej – tak katalog Muzeum w Koszalinie o dziejach miasta. Transakcja jest w druku: Friedrich von Dreger włączył dokument w 1748 roku do pierwszego tomu swojego Codex Pomeraniae Diplomaticus jako numer CCXXVIII. Nazywa on Hermanna „Caminensis ecclesie Electus”, biskupem elektem, i podaje, gdzie leżą trzy wsie – „in territorio Colbergensi”. Wśród świadków stoją poprzednik Hermanna Wilhelm, który zrzekł się biskupstwa, opaci z Uznamia i Słupska oraz prepozyt z Cladessow. Dokument datowano na piątek przed niedzielą Invocavit, w pierwszym roku wyboru.

4. 1255

   Znak ostrzegawczy dla dalszych badań. Ten sam tom Dregera drukuje jako numer CCLXVIII drugi dokument o pewnym Parsowie: 25 lipca 1255 roku książę Barnim I nadaje cystersom z Kołbacza „wieś zwaną Parsow” i opisuje jej granice – od granicy Babina aż w las Drenca, który dzieli granicę Belitz, dalej do granic Woltersdorfu i Gardna i z powrotem do Babina, z polami, lasami, łąkami, pastwiskami, stawami, łowiskami, strumieniami i młynami. Z całym prawdopodobieństwem chodzi o inne miejsce: Kołbacz leży na południe od Szczecina, wymienione wsie sąsiednie leżą tam, a kołobrzeski Parsow trzy lata wcześniej przeszedł do biskupstwa kamieńskiego. Nazwa występuje na Pomorzu wielokrotnie; oba dokumenty nie należą do siebie.

5. 1658

   Wygaśnięcie rodu von Parsow; Wielki Elektor nadaje majątek w lenno kapitanowi zamkowemu Jakobowi von Heydebreckowi (u Siebera błędnie podano rok 1558, Lorenz von Parsow).

6. um 1700

   Parsow jest siedzibą Boninów: Margarete Klara von Bonin „z domu Parsow” (1689–1737) wychodzi w 1713 roku za Wediga Bogislava von Kleista na Klaptow; w 1769 roku w Parsowie rodzi się Henning Ernst von Heydebreck (Gotha).

7. 1765

   Friedrich Wilhelm von Gerlach nabywa sąsiedni majątek Schwemmin – pierwszą posiadłość rodziny Gerlachów na Pomorzu Tylnym.

8. 1772/1779

   Friedrich Wilhelm von Gerlach, tajny nadradca finansowy, nabywa Parsow – według Brüggemanna (1784) „cały Parsow wraz z Dammbruch” ugodą z 7 maja 1779 roku; inne źródła podają 1772 lub stopniowy zakup od 1764 roku.

9. 1782

   Ludwig Wilhelm August von Gerlach wznosi dzisiejszy korpus środkowy pałacu.

10. 1782–1910

    Pałac powstaje w trzech etapach: korpus środkowy w 1782, skrzydło północne w 1860, południowe w 1910. Dwukondygnacyjny budynek nakrywa dach naczółkowy z okulusami; nad półkolistym ryzalitem z głównym wejściem widnieje kartusz herbowy rodziny. Mimo klasycystycznych rysów nadanych mu przez ostatniego właściciela rzut pozostaje barokowym dworem.

11. 1798–1816

    Majątek dostarczał berlińskiemu domowi kuzynów z Rohrbeck swoich ludzi. Stary służący Bunde pochodził z Parsowa, służył już dziadkowi i dorobił się w tej służbie majątku czterech do pięciu tysięcy talarów. Chłop Lüttke w Parsowie jeździł w latach siedemdziesiątych jako służący do Amsterdamu; w 1816 roku młody Leopold jeszcze z nim tam rozmawiał i słyszał, jak z wielką miłością mówi o dawno zmarłym panu. A od 1798 do 1801 roku mieszkała w berlińskim domu Adelheid von Gerlach, córka wuja z Parsowa i późniejsza pani von Bassewitz. Leopold wyciąga z tego w zapiskach wniosek pokazujący, jak konserwatysta XIX wieku patrzył na uwłaszczenie chłopów: tym „poddanym” wiodło się na starość lepiej niż dzisiejszej wolnej służbie.

12. 1809

    W testamencie Ludwiga Wilhelma Augusta von Gerlacha Parsow i Schwemmin zostają ustanowione fideikomisem. Pierwszym posiadaczem zostaje jego syn Carl Heinrich von Gerlach (1783–1860).

13. 1816

    Młody Leopold von Gerlach rozmawia jeszcze w majątku ze starym gospodarzem Lüttke, który czterdzieści lat wcześniej towarzyszył jego dziadkowi jako służący w podróży służbowej do Westfalii i Amsterdamu. Inny mieszkaniec Parsowa, stary sługa Bunde, służył już dziadkowi i w berlińskim domu rodziny dorobił się majątku czterech do pięciu tysięcy talarów.

14. 1843

    W pomorskim herbarzu Bagmihla ukazuje się drukiem kolejność właścicieli Parsowa – dostarczona przez landrata powiatu Fürstenthum, który sam prenumerował dzieło.

15. 1860

    Po śmierci Carla Heinricha fideikomis przejmuje jego syn Bogislav von Gerlach (1822–1874); dobudowuje on później skrzydło północne w stylu tudorowskim.

16. 1860–1874

    Bogislav von Gerlach (ur. Parsow 28 maja 1822), wychowanek Akademii Rycerskiej w Brandenburgu, chorąży w Pułku Kirasjerów Gwardii, w 1840 roku zwolniony jako porucznik, zarządza najpierw Schwemmin i następuje po ojcu jako fideikomisarz; żonaty z Luise Karoline von Alvensleben (ur. 1842), córką generała majora Karla Johanna von Alvenslebena i Elisabeth z domu von Bassewitz. Umiera 1 listopada 1874 w Parsowie (Leers 1914; Wikipedia).

17. 1866

    Urzędowy wymiar podatku gruntowego i budynkowego dla rejencji koszalińskiej wymienia Parsowo dwukrotnie: okręg dworski liczy 2753,95 morgi – około 703 hektarów – przy czystym dochodzie 2370,68 talara i niespełna 227 talarach podatku, okręg gminny 331,79 morgi przy 261,05 talara. Powiat nosi wówczas jeszcze nazwę Fürstenthum.

18. 1867

    Królewska Komisja Generalna dla Pomorza kończy rozgraniczenie starego prawa: wybieranie gliny z torfowiska w Warninie zostaje zniesione zarządzeniem z 5 marca. Objęte tym gospodarstwo otrzymuje w zamian trzy morgi i sto pięć prętów kwadratowych torfowiska, przydzielone dekretem z 28 maja. Sprawa figuruje w księdze gruntowej wsi i pokazuje, jak krok po kroku wykupywano dawne serwituty.

19. 1877

    Dla wsi zakładana jest księga gruntowa według nowego prawa: „Parsow. Tom I. Karty 1 do 18”, tom w skórze, którego drukowana etykieta zapowiadała pierwotnie 23 karty i została poprawiona ręcznie. Karta I nosi nagłówek „Nr I księgi hipotecznej” i opisuje gospodarstwo chłopskie położone w majątku Parsow; pierwszym wpisanym właścicielem jest sołtys Martin Gottlieb Brunk, którego tytuł sięga umów kupna z 1811 i 1816 roku. Wpisy biegną do 1930 roku. Na karcie 14 figuruje rolnik Wilhelm Beilfuß z żoną Anną, a od 1928 roku rolnik Albert Beilfuß – to samo nazwisko, które gazeta powiatowa podaje w 1907 roku jako sołtysa. Tom zachował się, leży dziś w Polsce i jest zabezpieczony w pięćdziesięciu zdjęciach.

20. 1874

    August von Gerlach (1830–1906), landrat powiatu koszalińskiego, przejmuje fideikomis.

21. Was in Koszalin liegt

    Zespół Sądu Obwodowego w Körlinie w Archiwum Państwowym w Koszalinie zawiera dla Parsowa trzy jednostki. Pod sygnaturą 156 księgę gruntową wsi, tom I, karty 1 do 18. Pod sygnaturą 155 osobną „księgę gruntową majątku Parsow, tom I, karta nr 1” – kartę samego majątku rycerskiego, czyli własności rodziny. Pod sygnaturą 1736 rolę dziedzicznych gospodarstw gminy Parsow z sześcioma kartami, z czasów ustawy o dziedzicznych zagrodach. Zdigitalizowane i zabezpieczone są dotąd księga wiejska i rola dziedzicznych gospodarstw; karty majątku jeszcze brakuje.

22. 1880/1881

    We wsi powstaje neogotycki kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Jego wyposażenie pochodzi z XVI–XVIII wieku, przejęto je więc z poprzedniej budowli i zachowało się do dziś. Patronat nad kościołem należał do rodziny. Kościelny dziennik urzędowy odnotowuje w 1881 roku, że patron, landrat von Gerlach, wzniósł „bardzo piękny nowy kościół” z własnych środków.

23. 1881

    Dnia 27 sierpnia sporządza się dla archiwum rodzinnego w Rohrbeck odpis z „rękopiśmiennej księgi w bibliotece parsowskiej” – kroniki rodzinnej z wiadomościami o Friedrichu Wilhelmie, Christiane Sophie i Ludwigu von Gerlachach (dziś Archiwum Gerlachów w Erlangen).

24. 1885/1886

    W domu pracuje malarka: w Parsowie powstaje pastel dwudziestodwuletniej Asty von Gerlach, a rok później w Koszalinie portret panny Luise. Jedenaście lat później Rosa Petzel wraca i portretuje tę samą Luise po raz drugi, już jako żonę von Richthofena. Trzy obrazy odnotowane w jej dziennikach; gdzie się podziały, nikt nie wie.

25. 1888

    Adresownik właścicieli dóbr notuje „Parsowo wieś i okręg dworski, 250 mieszkańców” i przypisuje miejscowość do sądu rejonowego w Karlinie oraz sądu krajowego w Koszalinie. Podany sąd odpowiada jednak dopiero stanowi po 1905 roku; tom jest zapewne późniejszy niż jego rok tytułowy.

26. 1905

    Ustawa z 15 czerwca 1905 o zmianie okręgów sądów rejonowych w Koszalinie, Kołobrzegu i Karlinie – wydana w Nowym Pałacu, podpisana przez Wilhelma II i kanclerza księcia von Bülow – przydziela sądowi w Karlinie gminy Świemino i Parsowo oraz okręgi dworskie Świemino, Parsowo i Warnino z powiatu koszalińskiego. Z powiatu kołobrzesko-karlińskiego dochodzą jednocześnie gminy Rabuhn i Rüwolsdorf z okręgami dworskimi Stary Marrin, Nowy Marrin i Zürkow. Ustawa wchodzi w życie 1 lipca 1905; od tej pory majątki rodzinne Parsowo, Świemino i Rabuhn leżą w jednym okręgu sądowym.

27. 1906

    Carl August von Gerlach-Parsow (1883–1945), rotmistrz, zostaje panem majątku; w 1910 roku wzniesiono skrzydło południowe, a w 1922 roku przeprowadzono jednolitą przebudowę całego zespołu.

28. 1907/08

    Dziennik powiatowy pokazuje, jak zarządzano wsią. Za folwark podpisuje administrator Clamp, za majątek i gminę sołtys Beilfuß; obok pojawiają się rentier Neitzel i ogrodnik pałacowy Runge. Co do okręgu urzędowego Parsowo sejmik powiatowy oświadcza jednak w 1907, że nie ma tam ani osoby zdatnej na naczelnika okręgu, ani sposobu tymczasowego sprawowania urzędu – dotychczasowy pan majątku August zmarł rok wcześniej, a jego syn miał dopiero dwadzieścia cztery lata.

29. 1912–1921

    Przez Radew długo przeprawiano się promem, który kosztował kilka istnień. W 1912 towarzystwo gimnastyczne Danzkrug buduje kładkę za zgodą właściciela Parsowa, do którego należy przeciwny brzeg. Gdy regulacja rzeki – kosztowała około 400 000 marek i skróciła bieg o ponad piętnaście kilometrów – odcięła zakole, nad którym prowadziła kładka, odmawia zgody na drugą. Mieszkańcy Buchhorstu kładą ją sami w ciągu jednej nocy przy dawnym brodzie; przetrwała, aż zimą 1921 zerwała ją kra (Aus dem Lande Belgard, rocznik 3, 1924).

30. 1917/18

    Carl August każe ustawić w parsowskim lesie kamień pamiątkowy dla swoich koni wojennych („Garde-Drag[oner]”, „Osten – West”, „Mein Kriegsfreund Lotta”, 1914, 1917/18) – zachowany do dziś „koński cmentarz” około półtora kilometra od pałacu (Głos Słupski, styczeń 2005).

31. 1919–1930

    Koszalińskie księgi adresowe pokazują miejscowość jako środek małego okręgu administracyjnego: urząd stanu cywilnego, okręg urzędowy i okręg dworski noszą nazwę Parsowo, poczta znajduje się w Nasutowie, parafia to Altmarrin. Urzędnikiem stanu cywilnego jest nauczyciel Pöppel, później Pagel; naczelnikiem okręgu jest pan majątku. Gmina i majątek liczą 246 mieszkańców (9 października 1919) i 252 (16 czerwca 1925).

32. 1922

    Carl August wnosi do urzędu likwidacyjnego dla dóbr rodowych w Szczecinie o przyjęcie uchwały rodzinnej rozwiązującej fideikomis Gerlach-Parsow; termin 31 marca 1922 (Reichsanzeiger 13 lutego 1922).

33. 1925–1935

    Zniesienie fideikomisu rodzinnego Parsow – akta pruskiego ministerstwa sprawiedliwości znajdują się w Tajnym Archiwum Państwowym (I. HA Rep. 84a nr 44502); w 1935 roku następuje uznanie lasu ochronnego rodziny (nr 44503).

34. 1929

    Na gruntach majątku pod Danzkrugiem, dobre trzysta metrów od Radwi, na piaszczystym wzniesieniu, odsłania się cmentarzysko prehistoryczne. Groby leżą zaledwie trzydzieści do pięćdziesięciu centymetrów pod powierzchnią, często dwa do sześciu metrów od siebie: skrzynie z kunsztownie dopasowanych kamieni polnych, w każdej urna z prochami pod płytą nakrywową. Badacze datują je na czas około pół tysiąclecia przed Chrystusem. Dzieje osadnicze miejscowości sięgają więc daleko przed pierwszy dokument.

35. 1931

    27 listopada dla majątku zostaje wszczęte postępowanie zabezpieczające według rozporządzenia o pomocy dla Wschodu (Ostsee-Handel rocznik 12, 1932, nr 2). Wykaz w „Ostsee-Handel” wymienia Parsowo jako piąty z szesnastu majątków w grupie „Köslin-Land UE I”; powiernikiem jest Landberatung Pommern G. m. b. H. w Szczecinie. W tej samej grupie znajdują się sąsiednie majątki Streckentin, Hohenfelde, Varchminshagen, Strachmin, Schulzenhagen, Tessin B, Wusseken, Schübben, Barzlin, Funkenhagen, Güdenhagen, Eckerndauß, Gieskow, Kolberg i Kasimirsburg – kryzys objął cały powiat.

36. 1938

    Arkusze utrwalają także słowa. Przy wiązaniu mówiono: „Usłyszałam, że nasze państwo wyszło w pole. Chcę was związać miłymi wstążkami, miłymi rzeczami. Wielu komplementów prawić nie umiem. Czynię to nie dla zaszczytu i [nieczytelne], lecz dla czci samego państwa. Wiązałam moją szorstką ręką, niech państwo rozwiąże swoją delikatną ręką. Nie mam dłużej czasu stać, muszę iść do pracy”. Wiersz przy wręczaniu wieńca nie był co roku ten sam: pochodził, przerobiony, z drukowanego tomu mów i wierszy okolicznościowych z wydawnictwa Roberta Bardtenschlagera w Reutlingen i zaczynał się: „Państwa chcę teraz powitać moim najpiękniejszym darem: kładę wam do stóp wieniec, który uwiłam”.

37. 1938

    Kolejny arkusz przekazuje wiersz, którym wręczano państwu „starego” – wieniec dożynkowy z ostatniego snopa: „Dobry wieczór wszystkim państwu, bo jesteście w tej sali. Weszliśmy tu; nikt mnie o to nie prosił, ale dobrze się zastanowiłem i przyniosłem naszym państwu tego starego. Ten stary jest wprawdzie skromny i piękny, ale nie z ostu i ciernia, lecz z kwiatów i kłosów. Niech nasi państwo zechcą tego starego od nas przyjąć.” Za tym, kto wiązał starego, wołano: „W przyszłym roku będzie chłopiec!”

38. 1938

    A co działo się zimą: w Wigilię przez wieś ciągnęły przebrane postacie – dawniej, zastrzega arkusz. Był wśród nich siwek, stelaż pod białym prześcieradłem, i niedźwiedź, człowiek owinięty słomą, a także pasterz, para jako mąż i żona, muzykant i jeden, który niósł worek. Tańczono na dożynkach w stodole; wytańczanie wieńca i korony nie było tu zwyczajem.

39. Die Lieder des Dorfes

    Obok kwestionariuszy z 1938 roku w tym samym archiwum w Greifswaldzie leży druga spuścizna: Pomorskie Archiwum Pieśni Ludowej. Z Parsowa odnotowano dwie pieśni żołnierskie, spisane przez Bruna Pankego i utrwalone z nutami – „Mädchen meiner Seele, bald verlaß ich dich” w D-dur i na trzy czwarte, oraz w G-dur „Infantrie sind lust'ge Brüder, haben frohen Mut”. Pierwszą z nich zapisano także w Ganzkowie, majątku, który rodzina posiadała przez cztery dziesięciolecia i sprzedała osiemdziesiąt lat przed tym zapisem. Z sąsiedniej wsi Nassow, poczty Parsowa, odnotowano dwadzieścia cztery pieśni.

40. 18./19. Jh.

    W 13-hektarowym parku krajobrazowym znajduje się cmentarz rodowy von Gerlachów, a obok cmentarz koni. Nad głównym wejściem pałac do dziś nosi kartusz z herbem rodziny. Najstarszym drzewem parku jest cis liczący około 250 lat; obok rosną trzy zrośnięte świerki około 200-letnie oraz buk czerwony i jesion około 170-letnie.

41. 1930er Jahre

    Pomorskie archiwum etnograficzne Uniwersytetu w Greifswaldzie rejestruje dziewiętnaście zapisów z Parsowa – początek żniw, dożynki i taniec żniwny, formułki przy wiązaniu snopów, jazdę na beczce, zwyczaje wielkanocne, gołębicę zielonoświątkową, ognie świętojańskie, ostatki, wierszyki dziecięce i wyliczanki, gry pomorskie jak zbijanie beczki – wszystkie pod nazwiskiem Karl Wille (Biblioteka Cyfrowa Meklemburgii-Pomorza Przedniego).

42. 1938

    Jak wyglądała wieś, utrwala kwestionariusz greifswaldzkiego archiwum etnograficznego, odesłany 6 kwietnia. Wypełnił go nauczyciel Wille, rocznik 1885, we wsi od 1 kwietnia 1934; jego informatorką była brygadzistka Minna Feldt, urodzona w 1903 roku w Karnkewitz w powiecie sławieńskim, w Parsowie od 1930 roku. Według niego Parsow nie jest ani czystą wsią chłopską, ani czystą wsią folwarczną: obok majątku jest pięciu gospodarzy, szósty wydzierżawił i żyje jako bezdzietny rencista, a Danzkrug – jedyna karczma przy głównej drodze z Körlina do Koszalina, należąca do majątku – również jest wydzierżawiona. Obcy robotnicy żniwni do wsi nie przychodzą.

43. 1938

    Te same arkusze notują, co działo się we wsi przy żniwach. „Wiązanie” utrzymywało się tylko w majątku: gdy właściciel i inspektor po raz pierwszy wychodzili w pole, stała dziewczyna gospodarska wiązała ich bukiecikiem i jedwabną wstążką, a obaj wykupywali się pieniędzmi; okup dzielono po równo między dziewczęta i woźniców. „Starego” ani korony żniwnej na ostatnim wozie nie znano, tylko lalkę wiązaną ze źdźbeł i ubraną w kwiaty. Święto plonów nazywało się Kranzköst i wypadało w sobotę, gdy ziemniaki były wybrane: czterech muzykantów na otwarcie, pochód z dwoma woźnicami niosącymi koronę, do tego małe bukieciki z chabrów i kłosów, które we wsi nazywano Krieken.

44. 1938

    Wielkanoc zaczynała się wcześnie i szorstko. W wielkanocny poranek w Parsowie „stiepowano”: dzieci przychodziły z brzozowymi witkami o młodych, drobnych listkach do łóżek, unosiły kołdry i biły po bosych stopach, aż dostały datek. W zapusty tego nie robiono – arkusz wyraźnie to rozróżnia. Ze starych zwyczajów wielkanocnych nauczyciel wymienia dwa jako wciąż żywe: przynoszenie wielkanocnej wody i oglądanie tańczącego słońca.

45. 1938

    W zapusty przez wieś ciągnęli przebierańcy. Jedną postać arkusz opisuje dokładnie: niedźwiedź, parobek obszyty workowym płótnem i przestębnowany. Drewnianych wideł na dary nie było ani ozdobnej rózgi; zbierano inaczej. Przebieg mieści się w pięciu słowach: harmonia, taniec, dzwonienie, jedzenie i pieniądze. Wierszyków przy tym nie recytowano. Na dziecięcym święcie dzieci strącały z drąga drewnianego ptaka – gra nazywa się w Parsowie Taubenstechen, kłucie gołębia.

46. 1938

    Wymowne jest też to, czemu nauczyciel zaprzecza. Jazda na beczce i strącanie beczki: nie. Strącanie zielonoświątkowego gołębia: nie. Gry z Trünnel, Kuhsöög, Hammeldebuff, gry w łapanego z gęsiami i kaczkami: nieznane. Arkusz na wyliczanki został pusty, a jedynym zapisanym wierszykiem dziecięcym jest Hoppe-hoppe-Reiter. Na pytanie o odwiecznie przekazywane ognie przesilenia odpowiada w poprzek obu kolumn czterema słowami: „tylko w Trzeciej Rzeszy”. Ogień, który płonął we wsi w 1938 roku, nie był więc dawny, a wypełniający arkusz mówi to, zamiast potwierdzać.

47. um 1939

    Powierzchnia majątku wynosi 727 hektarów, przyległy majątek Schwemmin – 773 hektary; rodzina sprawowała patronat kościelny nad Parsowem.

48. 1943

    Miejsce ewakuacji zbiorów Pruskiej Biblioteki Państwowej: oględziny dyrektora generalnego Krüßa 12 lipca, 24/25 sierpnia złożenie 150 skrzyń (części katalogu centralnego, grupy dziedzinowe) dostarczonych koleją, czynsz 50 marek miesięcznie; w 1945 splądrowany – „szczególnie mocno dotyka to należący do Gerlachów Parsow” (Voigt 1995; Schochow 2003).

49. 1945

    Po wkroczeniu wojsk pałac zajmują żołnierze radzieccy. Z biblioteki nie zostaje nic; obrazy, porcelana i fajanse od tego czasu są zaginione. Później budynek służy za biura państwowego gospodarstwa rolnego.

50. 1945/1946

    Komisja Opieki nad Książkami gromadzi w powiecie koszalińskim około 60 000 niemieckich tomów z bibliotek szkolnych, pałacowych i zbiorów prywatnych. Od grudnia 1946 leżą w piwnicach koszalińskiego muzeum i są stopniowo rozdzielane do muzeów i instytucji w całej Polsce; w styczniu 1949 kustosz Jakub Rokicki skarży się, że książki blokują placówkę. Czy były wśród nich tomy z Parsowa, nie jest udokumentowane – to jedyny znany trop, którym można pójść.

51. 1945

    Zajęcie przez Armię Czerwoną. Biblioteka fideikomisu zostaje w większości zniszczona, sam pałac przetrwa walki. Carl August von Gerlach-Parsow zostaje uprowadzony i zamordowany.

52. 1964

    Wpis do polskiego rejestru zabytków (nr A-440). Po remontach w latach 70. i 90. pałac od 1992 roku służy jako dom pomocy społecznej; wyposażenie z 1945 roku przepadło.

53. 2000/2005

    Tessen von Gerlach-Parsow (1911–2007), urodzony w Parsowie w 1911 syn Carla Augusta, odwiedza pałac kilkakrotnie – w 2000 jako 89-latek podczas pleneru malarskiego, w 2005 ze zdjęciami z dzieciństwa i historią rodziny; budynek służy dziś jako Dom Pomocy Społecznej (Głos Słupski, czerwiec 2000 i styczeń 2005).