Majątek Płutowo

Jan Chmielewski, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 PL

Majątek, który nigdy nie należał do rodziny, a mimo to pozostawał w jej rękach przez dwadzieścia lat. Płutowo w powiecie chełmińskim było majątkiem Kröcherów, według rocznika brneńskiego „od 1806 roku”. Przypadło Jakobowi von Gerlachowi pod koniec lat osiemdziesiątych ze spadku po teściu; jego małżeństwo z Idą Sophie von Kröcher pozostało bezdzietne i dalej nie poszło. Kto czyta tylko brneński rocznik 1892, bierze je za majątek rodowy; był to posiadanie na jedno życie.

Kronika

1. 1776–1819
   1776–1819

   Księga hipoteczna

   W Archiwum Państwowym w Toruniu leżą akta załącznikowe do księgi hipotecznej majątku i sięgają dalej wstecz niż cokolwiek innego: „Akta załącznikowe do księgi hipotecznej szlacheckiego majątku Plotowo nr 130 w powiecie chełmińskim”, tom I za lata 1776–1787 oraz drugi tom za lata 1789–1819 (69/1647/0/2/8426 i 8427). Drugi tom obejmuje więc rok 1806 – musi zawierać kupno przez Friedricha Wilhelma Carla von Kröchera, z ceną, poprzednim właścicielem i przeniesieniem własności. Żaden z nich nie jest zdigitalizowany. To samo archiwum przechowuje akta gruntowe z lat 1837–1922, a dla czasu późniejszego sześć tomów map i ksiąg podatku gruntowego sięgających lat dziewięćdziesiątych XX wieku. W najstarszych aktach majątek nosi jeszcze nazwę Plotowo.

2. 5 czerwca 1806
   5 czerwca 1806

   Kupno

   Teraz znany jest dzień. Drukowana „Historia rodu von Kröcher” z 1864 roku go podaje: 5 czerwca 1806 roku Friedrich Wilhelm Carl von Kröcher kupił majątek Płutowo w ziemi chełmińskiej. Miał dwadzieścia cztery lata, był referendarzem w kurmarchijskiej izbie wojny i domen w Berlinie, a ze spadku po ojcu otrzymał tylko udział lenny; zamiłowanie do życia na wsi, mówi książka, skłoniło go do kupna. Cztery tygodnie później, 3 lipca, odszedł ze służby. Kilka miesięcy potem wybuchła wojna z Francją i wojska Napoleona zalały także ziemię chełmińską – młody właściciel doświadczył wszystkich udręk nieprzyjacielskiej inwazji, zanim zdążył się urządzić.

3. od 1806
   od 1806

   Kröcherowie

   Brneński rocznik wymienia w artykule o rodzie von Kröcher jako posiadłości tego domu „w Prusach Zachodnich: Plutowo (od 1806) i Dietrichsdorf (od 1826, oba majątki alodialne)”. Należały do nich Gluchowo i Falenczyn w ziemi chełmińskiej. Właścicielem był Friedrich Wilhelm Karl von Kröcher (1782–1861), dyrektor krajowy Starej Marchii i kawaler joannitów.

4. 1847
   1847

   Pierwszy zapis poza almanachem

   To, że Plutowo należało do Kröcherów, nie opiera się wyłącznie na almanachu gotajskim. Pruski Wyższy Sąd Kultury Krajowej rozpatrywał w 1847 roku spór o zdolność regulacyjną: „Właściciel majątku von Kröcher w Plutowie przeciw Franciszkowi Siemienickiemu i Antoniemu Zawiasińskiemu” (Tajne Archiwum Państwowe Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego, I. HA Rep. 170 nr 10440, w dziale Prusy Zachodnie, powiat chełmiński). Czternaście lat przed śmiercią dyrektora krajowego – i z dwoma polskimi nazwiskami po drugiej stronie. Że majątek już wtedy przypadł Jakobowi von Gerlachowi, nie wytrzymuje konfrontacji z wierszami o posiadłościach w roczniku; zob. niżej.

5. 21 maja 1858
   21 maja 1858

   Małżeństwo

   Jakob von Gerlach (1830–1908) poślubia 21 maja – brneński rocznik podaje 23 maja – w Vinzelbergu Idę Sophie von Kröcher (1830–1905), najmłodszą córkę dyrektora krajowego. Trzy lata później, 12 stycznia 1861 roku, ojciec umiera. Akta o podziale jego spadku i o testamencie córki leżą w archiwum majątkowym Erxleben (Archiwum Krajowe Saksonii-Anhalt, H 66 nr 1052, lata 1861–1905) – to kluczowy dokument dla tego majątku.

6. 1864/65
   1864/65

   Separacja

   Urząd katastralny w Chełmnie zakłada „Untervertheilungs-Acten” dla obrębu Płutowo (Archiwum Państwowe w Toruniu, 69/167/0/1/754); od 1865 roku biegną „Supplement-Akten Kreis Culm Gutsbezirk Plutowo” (69/167/0/1/755) aż do 1919. Odtąd Płutowo jest własnym okręgiem dworskim obok gminy wiejskiej.

7. 1877–1913
   1877–1913

   Parafia

   To, co „Bonner Volkszeitung” zaatakowała w 1894 roku, ma własne akta. Pruskie ministerstwo wyznań prowadziło od 1877 do 1913 roku sprawę „Założenie nowego systemu kościelno-parafialnego Klein-Trebes-Baiersee-Plutowo” (Tajne Archiwum Państwowe, I. HA Rep. 76 III sekcja 6 dział XX nr 21). Trzydzieści sześć lat na jedną parafię – cały czas, w którym Jakob von Gerlach trzymał majątek, i druga strona katolickiej polemiki.

8. 12 stycznia 1880
   12 stycznia 1880

   Stacja

   „Berliner Börsen-Zeitung” donosi o sporze zainteresowanych koleją w powiecie chełmińskim: jedni chcą linii Grudziądz–Wabcz–Chełmno–Płutowo–Stablewice–Susz–Toruń, inni Grudziądz–Kruszyn–Chełmża–Toruń. Płutowo dostaje swoją stację; ogłoszenie z 1904 roku mierzy stamtąd „2 km” do sąsiedniego majątku Kiewo i „6 km” do powiatowego i garnizonowego miasta Chełmna.

9. 1882 i 1911
   1882 i 1911

   Księgi

   Dwukrotnie zakłada się „Fortschreibung der Grundsteuerbücher des Gutsbezirks Plutowo” (Archiwum Państwowe w Toruniu, 69/167/0/1/757); od 1909 roku biegnie księga budynków okręgu dworskiego (69/167/0/1/752). W tych tomach stałoby, jak duży był majątek – liczby hektarów nie udało się dotąd uzyskać z żadnego otwarcie dostępnego źródła.

10. 1887 i 1892
    1887 i 1892

    Dwa wiersze o majątkach

    Kiedy majątek naprawdę przeszedł na Jakoba von Gerlacha, rozstrzygają dwa wiersze w roczniku brneńskim, oddalone od siebie o pięć lat. Rocznik 1887 wylicza własność rodziny: „fideikomis Parsow i Schwemmin oraz majątki Trienke, Drosedow, Rohrbeck, Nordhausen i Vollenschier” – Płutowa brak. A sam Jakob figuruje tam jako „współwłaściciel majątków Rohrbeck (jedna czwarta) i Vollenschier w Starej Marchii (jedna druga)”. Rocznik 1892 drukuje ten sam wiersz z Płutowem między Nordhausen a Vollenschier, a o nim mówi teraz: „współwłaściciel majątku Vollenschier (jedna druga) i właściciel majątku Płutowo” – ćwiartka Rohrbecka zniknęła. Między obu drukami oddał więc udział w majątku nowomarchijskim i przejął zachodniopruski. Przypuszczenie, że Płutowo przypadło mu już w 1861 roku z podziału spadku po teściu, nie daje się utrzymać: majątek przeszedł na niego dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych, prawie trzydzieści lat po ślubie. (W 1892 roku rocznik brneński pisze omyłkowo „w Prusach Wschodnich”; Płutowo leżało w Prusach Zachodnich.)

11. Co o własności mówi polska ewidencja parkowa

    Ewidencja parkowa Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje daty nieco inaczej: Płutowo miało trafić w 1889 roku do Idy Sophie von Gerlach ze spadku po rodzinie von Kröcher, od 1893 roku należeć do landrata Jakoba von Gerlacha, a w 1909 roku zostać sprzedane Ludolfowi von Alvensleben. Dwie informacje są nowe i nie występują nigdzie indziej: w 1887 roku majątek liczył około 627 hektarów, a jego specjalnością była hodowla bydła holenderskiego. Co do dat dokładniejsze pozostają źródła drukowane – wiersze o majątkach w brneńskim almanachu z 1887 i 1892 roku oraz historia rodziny von Alvensleben, według której Ludolf odziedziczył majątek w 1908 roku, a nie go kupił. (Narodowy Instytut Dziedzictwa, ewidencja parkowa Płutowo, PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_04_EN.509394, k. 12.)

12. Co leży w Toruniu i jak nazywała się stacja

    Archiwum Państwowe w Toruniu prowadzi siedem jednostek dotyczących obszaru dworskiego Płutowo pod sygnaturami 69/167/0/1/752–758: księgę budynków, księgi podatku gruntowego, rejestry polowe i akta szacunkowe z lat 1862–1944. Obejmują cały czas rodziny i sięgają poza niego. I drobiazg z akt kolejowych z 1916 roku: stacja, o którą spierali się mieszkańcy powiatu w 1880 roku, nazywała się po niemiecku nie Plutowo, lecz „Plauthof” (10/1081/0/4/2494).

13. 26 stycznia 1894
    26 stycznia 1894

    Czym było to miejsce

    Katolicka „Bonner Volkszeitung” wylicza, jak pruskie pieniądze osadnicze rozchodzą się w powiecie chełmińskim, i mimochodem wymienia właściciela: „właściciela Płutowa (obecnie pan v. Gerlach)”. Ewangelicka parafia Płutowo–Klein Prebis jest „w dodatku bardzo bogata: liczy co najmniej 10 protestanckich wielkich właścicieli ziemskich. W całej diecezji chełmińskiej trudno o tak bogatą parafię katolicką”. Majątek leżał pośrodku niemiecko-polskiego sporu o ziemię.

14. 30 czerwca 1895
    30 czerwca 1895

    Stöcker głosi kazanie we wsi

    Thorner Presse donosi 20 czerwca 1895 roku z parafii Płutowo, że gmina będzie obchodzić trzydziestego tego miesiąca swoje pierwsze święto misji pogańskich w kościele w Płutowie. Nabożeństwo rozpocznie się po południu o trzeciej; kazanie odpustowe wygłosi „powszechnie znany kaznodzieja dworski Stöcker”, a sprawozdanie misyjne złoży nowy dyrektor Towarzystwa Misyjnego Berlin I, superintendent Gensichen, następca zmarłego Wangemanna. Po nabożeństwie przewidziano dalszą uroczystość w ogrodzie dworskim, przy niepogodzie w kościele; zarząd majątku czyni „w najbardziej uprzejmy sposób szeroko zakrojone przygotowania”. Dlaczego akurat tutaj, mówi ten sam akapit: „Patron naszego kościoła i majątku Płutowo, tajny radca rządowy von Gerlach, jest przewodniczącym Berlińskiego Towarzystwa Misyjnego”. Poświadczone są tym samym dwie rzeczy, których dotąd brakowało: Jakob von Gerlach był w Płutowie patronem kościoła, a nie tylko właścicielem majątku – musiał utrzymywać kościół i prezentować proboszcza – oraz sprowadził Adolfa Stöckera, berlińskiego kaznodzieję dworskiego i założyciela partii chrześcijańsko-społecznej, do wsi nad Wisłą, sześćset kilometrów od Berlina. Dla przyjezdnych gazeta dodaje, że Płutowo leży przy szosie biegnącej z Ostromecka przez stację kolejową Unisław do Chełmna.

15. 9 sierpnia 1904
    9 sierpnia 1904

    Bratanek w majątku

    „Dürener Zeitung” donosi: „Asesor rządowy von Gerlach w Płutowie (powiat chełmiński) zostaje z dniem 1 października br. przydzielony do tutejszego starostwa do pomocy w sprawach landrackich”. To Nikolaus von Gerlach (1875–1955), bratanek z Rohrbeck, sześć lat przed własnym pierwszym starostwem w Bytowie.

16. 28 listopada 1908

    Pastor przyjeżdża do Berlina. Na nabożeństwie żałobnym za Jakoba von Gerlacha przy Matthäikirchstrasse modlitwę i błogosławieństwo wypowiada „pastor Sodrow z Wilhelmsau koło Płutowa” – przybył z zachodniopruskiego majątku do Berlina. Więź nie była więc wyłącznie hipoteczna („Hallesche Zeitung”, 3 grudnia 1908).

17. 1908–1921
    1908–1921

    Dokąd trafiło

    Ida Sophie zmarła w 1905 roku, Jakob von Gerlach w listopadzie 1908; małżeństwo pozostało bezdzietne. Dokąd trafiło potem Płutowo, mówi związek rodzinny von Alvensleben, a odpowiedź prowadzi z powrotem do tego samego pokrewieństwa. W 1908 roku Ludolf von Alvensleben z Wittenmoor (1852–1923) odziedziczył majątek Płutowo w powiecie chełmińskim. Był drugim synem Udo Gebharda Ferdinanda von Alvenslebena i Ehrengard von Kröcher z Vinzelbergu – a więc siostrzeńcem Idy Sophie i wnukiem człowieka, który kupił Płutowo w 1806 roku. Już w 1886 roku odziedziczył rewir leśny Sichau-Tarnefitz, drugą część majątku Kröcherów. Spis siedzib rodowych Alvenslebenów odnotowuje to zwięźle: „Wittenmoor (1835–1945) z Płutowem (1908–1921)”. Przejście Prus Zachodnich do Polski zakończyło ten stan posiadania. Majątku więc nigdy nie sprzedano; przez sto piętnaście lat pozostawał w jednej rodzinie i zmieniało się tylko nazwisko, pod którym go prowadzono.

18. Dwie rodziny von Gerlach

    Ponieważ przy tak rozpowszechnionym nazwisku pomyłka jest łatwa, oto sprawdzenie. Brneński Genealogisches Taschenbuch der adeligen Häuser z 1892 roku wymienia dwa rody: „von Gerlach I”, ewangelicko-reformowany, szlachectwo Rzeszy z 10 sierpnia 1433 i pruskie z 2 września 1735, z posiadłościami „ordynacja Parsow i Schwemmin oraz majątki Trienke, Drosedow, Rohrbeck, Nordhausen, Plutowo i Vollenschier” – oraz „von Gerlach II”, ewangelicki, nobilitowany w Prusach 15 października 1840, wywodzący się z dyrektora akcyzy w Gorzowie i burmistrza Choszczna, bez żadnej własności ziemskiej w almanachu. Plutowo i Vollenschier stoją w linii posiadłości pierwszego domu, a Jakob stoi w tym samym artykule jako brat Friedricha Wilhelma Leopolda z Rohrbeck. Niezależnie od tego relacja z jego pogrzebu w 1908 roku wymienia jako najbliższych krewnych synów owego brata: Martina, Servatiusa i Nikolausa. Pomyłka jest wykluczona.

19. Dziś
    Dziś

    Plutowo nazywa się dziś Płutowo i leży w gminie Kijewo Królewskie w powiecie chełmińskim, województwo kujawsko-pomorskie. Rocznik brneński 1892, który umieszcza majątek wśród posiadłości von Gerlachów, przypisuje go w dodatku błędnie do Prus Wschodnich – leżał w powiecie chełmińskim, rejencja kwidzyńska, prowincja Prusy Zachodnie.