Gut Rohrbeck

Blatt 321 der Sammlung Duncker · nach H. Krämer, ausgeführt von Theodor Albert, Druck Winckelmann & Söhne, Verlag Alexander Duncker, Berlin · Digitalisat Zentral- und Landesbibliothek Berlin, gemeinfrei

Główna rodowa siedziba w Marchii Brandenburskiej i kolebka rodzinnego archiwum Gerlach-Rohrbeck (dziś ok. 17 000 dokumentów na Uniwersytecie w Erlangen). Nabyty w 1805 roku przez Carla Friedricha Leopolda von Gerlacha, ojca generała Leopolda i polityka Ernsta Ludwiga von Gerlacha. W 1879 roku majątek obejmował 1131 hektarów.

Kronika

1. 1248

   Pierwsza wzmianka źródłowa pod słowiańską nazwą „Rosnowe”.

2. um 1281

   Pan von Sack zakłada niemiecką wieś; kościół z ciosów granitowych staje na wzgórzu uważanym za dawne miejsce ofiarne. Do 1738 roku Rosnowo pozostaje w całości lub części w rękach rodu von Sack – od którego Gerlachowie wywodzą się przez hrabiankę Küssow.

3. 1337

   Rohrbeck zostaje odnotowany w księdze ziemskiej Ludwika Starszego jako posiadający 64 łany; siedziba rycerska z młynem, kuźnią i owczarnią.

4. 1626

   Połowę majątku trzeba sprzedać w dwóch częściach; jedna czwarta trafia do von Waldowów, jedna do miasta Königsberg. Wieś cierpi pod wojskami cesarskimi, węgierskimi i szwedzkimi.

5. 1760–1781

   Miasto Königsberg w Nowej Marchii sprzedaje swój „ratuszowy udział” we wsi Rohrbeck marszałkowi dworu von Thiele, który w 1774 stara się o własny przywilej karczemny dla majątku (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe, Rep. 3 Neumärkische Kammer nr 10891 i 9551).

6. 1765–1811

   Akta gruntowe i hipoteczne całego majątku – von Thiele, von Kleist, von der Osten, von Gerlach – przechowuje Brandenburskie Archiwum Krajowe (nowomarchijska dyrekcja hipoteczna, trzy tomy).

7. 1769

   Ostatni margrabia Schwedt skupuje trzy części i przekazuje Rosnowo swojemu marszałkowi dworu von Thile. Jego wdowa zapisuje je w 1798 roku siostrzenicy, późniejszej żonie feldmarszałka Kleista von Nollendorf; w 1802 roku przechodzi na kapitana von der Osten.

8. 1813–1889

   Jak majątek rozdzielił się między spadkobierców, przypis w pamiętnikach z 1903 roku podaje co do ułamka. Udział Ottona kupił Leopold i trzymał tym samym jedną połowę; druga była w rękach dzieci Wilhelma i Ludwiga. Gdy Ludwig odstąpił swoją część synom Wilhelma, Friedrichowi i Jakobowi, a Leopold przekazał swoją synowi Berndtowi, liczby wyglądały tak: Friedrich i Jakob po jednej czwartej, Berndt połowa. Gdy Berndt zmarł 1 grudnia 1889 roku, Friedrich odkupił jego udział – trzy czwarte dla niego, jedna czwarta dla Jakoba. W druku liczby są ułamkami; rozpoznanie tekstu oddało je nieczytelnie, obraz strony jest jednoznaczny.

9. 1. Mai 1848

   Jak rewolucja dociera do wsi, notuje Ernst Ludwig: z bratankiem Friedrichem jest na zebraniu wyborców w sali dzierżawcy Stubenraucha. Stubenrauch jest komisarzem wyborczym, kantor Kloß prowadzi protokół, podleśniczy Entreß i jego zięć liczą głosy. Wybrani zostają Stubenrauch do Berlina i wyrobnik Radloff do Frankfurtu. „Narzucało mi się, jak demoralizująco już sam ten akt wyborczy musi działać na wieś” – zapisuje, i zbiera krążące żarty: ktoś, kto ukradł zegarek, tłumaczył się, że jest wyborcą od godzin.

10. Anfang 19. Jh.

    Na południe od wsi powstaje nowy folwark Agneshof, którego nazwa prawdopodobnie upamiętnia Agnes von Gerlach z domu von Raumer.

11. 1805

    Carl Friedrich Leopold von Gerlach, prezydent Kurmarchijskiej Kamery Wojennej i Domenalnej, nabywa majątek za 106 000 talarów. Zakup finansuje dochód ze sprzedanych w latach 1796/97 majątków pomorskich Ganzkow, Schötzow i Mechenthin. Jest ojcem Leopolda i Ernsta Ludwiga von Gerlachów. Majątek obejmuje około 1180 hektarów (Kraus 1994).

12. 1806

    Rodzina po raz pierwszy przyjeżdża do majątku: 19 lipca matka jedzie do Rosnowa z dziećmi Sophie, Ludwigiem i Ottonem, 26 lipca przybywają ojciec i Leopold. 11 sierpnia nadchodzą z Berlina pierwsze wieści o wojnie, a 15 sierpnia potwierdza je stryj z Parsowa w drodze powrotnej na Pomorze. „Tak więc początek w Rosnowie był niczym innym jak troską i niedostatkiem” – pisze historia rodziny. Po śmierci ojca czterej bracia posiadają majątek wspólnie z córką siostry, hrabiną Stosch, którą spłacają – podobnie później córki braci i Ottona, gdy wstępuje do służby kościelnej.

13. 1810

    Czasy francuskie niemal przygniatają majątek. 17 marca matka pisze do syna Leopolda, że Rosnowo warte jest już tylko 34 000 talarów; domy warte niegdyś 30 000–40 000 idą teraz za 9000–10 000. Od 1 sierpnia majątek przyniósł 200 talarów, a dopłacono 2090 talarów z berlińskich dochodów: „Musiałby zdarzyć się cud, gdybyśmy nie stracili wszystkiego”.

14. 1817/18

    Separacja i uwłaszczenie: Ernst Ludwig von Gerlach prowadzi rokowania z chłopami jako pomocnik matki i wnosi do recesu klauzulę mającą zachować prawo i ustrój majątku; komisja ją skreśla. Tym samym kończy się ustrój dworski Rosnowa.

15. um 1822

    W majątku i sąsiedztwie szerzy się ruch przebudzeniowy. Ernst Ludwig i jego brat Otto odwiedzają „przebudzonych” w Nahausen; żona sołtysa opisuje im to po dolnoniemiecku: było tak, jak gdy na wiosnę drzewa puszczają liście. Matka prowadzi korespondencję z rosnowskim kaznodzieją Kuchlerem, upominając go, by nie głosił Chrystusa jedynie jako wzoru cnoty i nauczyciela.

16. 1817–1820

    Przy drodze pocztowej z Königsbergu do Schönfließ na gruntach Rohrbeck powstają mosty i rynny wodne (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe, Rep. 3B I V nr 2090).

17. 1830–1860

    Generał Leopold pisze „Rohrbeck. Opis i zarządzanie przez nas” – około 230 rękopiśmiennych stron o majątku i gospodarowaniu (Archiwum Gerlachów w Erlangen, LE01122).

18. 1841

    Stary dwór von Waldowów spłonął doszczętnie. Na jego miejscu powstaje neogotycki pałac ze szczytami schodkowymi, który generał Leopold von Gerlach później rozbudowuje. Po 1945 roku popada w ruinę; w latach 60. pozostałości zostają rozebrane. Na odbudowę pułkownik von Gerlach otrzymuje pożyczkę wspierającą z funduszu fundacji von Schöning (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe, Rep. 3B III D nr 3149).

19. 1847

    Nowa więźba dachowa i nowe organy dla kościoła wiejskiego.

20. 19. Jh.

    Gut Rohrbeck jest centrum rodzinnego archiwum Gerlach-Rohrbeck: listy, dzienniki i dokumenty Ernsta Ludwiga von Gerlacha (1795–1877) oraz innych członków rodziny.

21. 1854

    Generał Leopold zmienia swój „plan budowy w Rohrbeck” i każe budować dom mieszkalny przed stodołami i stajniami – jako schronienie na wypadek politycznego upadku (listy do Bismarcka, styczeń 1854).

22. 1856

    Generał Leopold von Gerlach obchodzi 20 września w Rohrbeck pięćdziesięciolecie służby i jesienią pozostaje w majątku z powodu choroby córki (Dortmunder Kreisblatt 25 września, Aachener Zeitung 3 grudnia 1856).

23. 1861

    Przebudzenie w sąsiedniej wsi Nahausen osiąga szczyt: Neue evangelische Kirchenzeitung donosi o „przebudzeniu ponad stu dusz”. Czterdzieści lat wcześniej Ernst Ludwig i jego brat Otto odwiedzili tam pierwszych przebudzonych.

24. 1864

    Majątek staje się siedzibą naczelnika okręgu: dziennik urzędowy rejencji frankfurckiej z 10 lutego wymienia w spisie okręgów urzędowych „Gerlacha na Rosnowie”, któremu jako zastępcę przydzielono administratora dóbr Boldta w Päzig. Do okręgu należą między innymi Nahausen, Dolny i Górny Kränig, Nieder-Saathen, Grabow, Rehdorf i Päzig.

25. um 1863

    Alexander Duncker umieszcza Rosnowo jako tablicę 321 w swoim dziele o wiejskich siedzibach pruskiej szlachty. Kolorowana litografia – według rysunku H. Krämera, wykonana przez Theodora Alberta, tłoczona u Winckelmanna i Synów – pokazuje dom ze szczytami schodkowymi i ostrołukowym portalem za murem, podjazdem i stawem. Dołączona karta tekstowa prowadzi kolejność właścicieli od 1281 roku i odnotowuje, że spalony w 1841 dom von Waldowów odbudowano, a generał Leopold von Gerlach go rozbudował.

26. 1861

    Pochówek generała Leopolda von Gerlacha obok jego żony Johanny z domu hrabianki von Küssow w Gut Rohrbeck.

27. 1863

    Rohrbeck pojawia się z litografią i tekstem w zbiorze Alexandra Dunckera „Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen” (Wiejskie siedziby, pałace i rezydencje).

28. 1873–1943

    Akta kredytowe Märkische Landschaft wymieniają jako właścicieli Jacoba i Martina von Gerlachów, później Servatiusa: po Jakobie († 1908) majątek trzymają synowie Friedricha – pastor Martin (1860–1929) i rotmistrz Servatius (1868–1950); w latach 1933–36 „właściciel majątku rycerskiego Gerlach” spiera się z urzędami o przyłączenie do gminy.

29. 1876–1889

    Berndt von Gerlach, syn generała, jest landratem powiatu Königsberg w Nowej Marchii; umiera w Rosnowie w 1889 roku.

30. 1879

    Majątek obejmuje 1131 hektarów i należy do rodziny von Gerlach (księga adresowa majątków Niekammera).

31. 1880

    26 października landrat Berndt von Gerlach wyprawia w Rohrbeck ślub swojej szwagierki Margarethe hrabianki von Kanitz z Heinrichem hrabią von Lehndorff-Steinort, generałem à la suite i późniejszym generałem-adiutantem cesarza Wilhelma I (Hallische Zeitung 23 października 1880).

32. 1890

    Wyciągi z księgi wieczystej majątku z maja 1890 roku trafiają do archiwum rodzinnego.

33. 1890

    Od 1 do 10 maja sąd obwodowy w Königsbergu w Nowej Marchii sporządza dla Jakoba von Gerlacha wyciągi z księgi wieczystej majątku – jedenaście stron, które leżą w archiwum rodzinnym. Są najdokładniejszym zachowanym opisem stanu posiadania przed przełomem wieków.

34. 1897

    Neogotycka zakrystia przy kościele wiejskim.

35. Anfang 20. Jh.

    Majątek należy do spadkobierców Marie von Gerlach.

36. 1910

    Marie von Gerlach z domu von Rohr, wdowa po Friedrichu, umiera w październiku w Rohrbeck (Reichsanzeiger 31 października 1910).

37. 1913

    Pocztówka napisana w Rosnowie 23 czerwca ukazuje pałac w całej okazałości. W tym samym roku landrat Nikolaus von Gerlach oddaje swój udział.

38. 1917–1919

    Nikolaus von Gerlach, który oddał swój udział w Rosnowie i w 1913 był jeszcze landratem w Bytowie, od 1917 sprawuje urząd landrata powiatu kołobrzesko-karlińskiego, w którym leżą parsowskie majątki poboczne Trzynik, Drozdowo i Rabuhn. W listopadzie 1918 przekonuje kolegów po fachu, że landraci nie powinni dalej współdziałać. W grudniu 1918 rada robotnicza i żołnierska zawiesza go, ponieważ zdjął czerwoną flagę wywieszoną nad jego urzędem; rada chłopska i robotników rolnych głosuje za jego przywróceniem. Zastępuje go asesor rządowy von Alvensleben.

39. 1920/21

    Servatius von Gerlach (1868–1950), major w stanie spoczynku i syn Friedricha, gospodaruje w majątku: „von Gerlach, major, Rohrbeck N. M.” figuruje w latach 1920/21 z owsem i żytem na listach uznanych nasion, a w czerwcu 1920 właściciel dóbr zostaje wybrany do zarządu rohrbeckiej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej (Reichsanzeiger 10 sierpnia 1920, 18 stycznia i 3 września 1921).

40. 1945

    Po stu czterdziestu latach kończy się posiadanie, które Carl Friedrich Leopold von Gerlach zapoczątkował w 1805 roku.

41. 1954

    Klaus von Gerlach przekazuje archiwum rodzinne (ok. 17 000 dokumentów) Uniwersytetowi w Erlangen, gdzie jest ono zachowane jako Archiwum Gerlachów.

42. 1980

    Park dworski zostaje wpisany do polskiego rejestru zabytków jako pozostałość po dworze (nr 936). Z samego pałacu nic nie zostało; kościół odbudowano z ruin w 1965 roku. Polski rejestr prowadzi dziś park pod nr A-1178 (5 grudnia 1980), kościół pod A-976 (31 lipca 1956), a od 14 grudnia 2015 także stary cmentarz przykościelny (XIII–XX w.) – miejsce grobów rodzinnych (pl.wikipedia „Rosnowo”).