Majątek Vollenschier

Olaf Meister, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Miejsce, od którego się nazywał. W dziennikach urzędowych i gazetach przełomu wieków Jakob von Gerlach występuje jako „von Gerlach-Vollenschier”, tak jak jego kuzyn był „von Gerlach-Parsow” – i podobnie jak Płutowo był to majątek Kröcherów, którego posiadał połowę i którego nie mógł przekazać. Tu żył jako wdowiec i tu jest pochowany.

Kronika

1. przed 1854
   przed 1854

   Bornstedtowie

   Przed Kröcherami w Vollenschier siedzieli Bornstedtowie. Archiwum Krajowe Saksonii-Anhalt przechowuje akta „Majątek Vollenschier rodziny von Bornstedt” oraz drugie o „sporach granicznych między v. Bornstedtem z Vollenschier a Staats” – Staats to sąsiednia wieś. Sukcesja majątku daje się więc prześledzić przez trzy rodziny.

2. nabywca

   Kto kupił Vollenschier dla Kröcherów, mówi ta sama historia rodu. Był to Friedrich Wilhelm Carl von Kröcher, dyrektor krajowy Starej Marchii – ten sam, do którego należało Płutowo. Książka wylicza jego nabytki po kolei: najpierw Vinzelberg, Deetz i Käthen, które teść kupił dla niego, a które przejął w 1817 roku, potem w ziemi chełmińskiej Falenczyn i Gluchowo, a „w późniejszym czasie” w Starej Marchii majątek Vollenschier i Kröpelwarthe wraz z rewirem leśnym pod Sichau. Jeden człowiek trzymał więc i majątek staromarchijski, i zachodniopruski, a oba przeszły później na jego najmłodszą córkę i jej męża.

3. od 1854
   od 1854

   Kröcherowie

   Brneński rocznik wymienia Vollenschier w artykule o rodzie von Kröcher wśród posiadłości tego domu: „w Starej Marchii: Vinzelberg (od 1817, obecnie ordynacja), Vollenschier (od 1854, majątek alodialny)”. Vinzelberg, siedziba tej linii, leży dwa i pół kilometra na północ.

4. 1858–1936
   1858–1936

   Ordynacja i alodium

   Dlaczego córka mogła wnieść Vollenschier i Plutowo, a Vinzelbergu nie, zapisano w aktach pruskiego ministerstwa sprawiedliwości: „Ordynacja ustanowiona przez dyrektora krajowego von Kröchera w Vinzelbergu”, lata 1858–1936 (Tajne Archiwum Państwowe, I. HA Rep. 84a nr 45084). Vinzelberg był związany i przechodził w linii męskiej; Vollenschier i Plutowo brneński rocznik nazywa wyraźnie „majątkami alodialnymi”, czyli dziedzicznymi swobodnie. Różnica między obiema formami prawnymi rozstrzygnęła, co weszło do tego małżeństwa, a co nie.

5. 25 czerwca 1861
   25 czerwca 1861

   Pierwszy zapis

   „Staats-Anzeiger” ogłasza nominację „Landraths-Amts-Verwesers, Gerichts-Assessors Jakob von Gerlach auf Vollenschier” (pełniącego obowiązki landrata, asesora sądowego Jakoba von Gerlacha z Vollenschier) na landrata powiatu Gardelegen. Pięć miesięcy po śmierci teścia 12 stycznia 1861 roku nosi już przydomek „z Vollenschier” – przejście ze spadku Kröcherów musiało nastąpić w tych miesiącach.

6. 1869
   1869

   Pałac

   W tym roku powstał budynek, który rejestr zabytków nazywa pałacem Vollenschier: nieotynkowana cegła w formach neogotyckich, dwie pełne kondygnacje i poddasze na wysokim cokole, schodkowe szczyty, ostrołukowe okna, kamień herbowy nad portalem. Zaprojektował go Conrad Wilhelm Hase z Hanoweru, twórca szkoły hanowerskiej; inwestorem był August von Kröcher. Czerwoną cegłę wypalono w cegielni majątku. Starszy, otynkowany dwór z połowy XVIII wieku pozostał obok.

7. 1875–1877
   1875–1877

   Kościół dworski

   Ten sam inwestor i ten sam architekt wznieśli kościół, w którym później pochowano Jakoba von Gerlacha: kamień węgielny w 1875, poświęcenie w 1877, mur i brama cmentarna do 1878 roku. W 1876 roku „Archiv für kirchliche Baukunst und Kirchenschmuck” przedstawiło go na dziewięciu tablicach wraz z obszernym opisem. Kościół zbudowano dla dworu i jego ludzi, a porządek ław oddzielał jednych od drugich: najpierw państwo, potem inspektor i zarządca, potem ludzie, dla których przewidziano sto dwadzieścia jeden miejsc. Ława państwa leży na wysokości prezbiterium, ma własne wejście i jest, dosłownie, „w miarę możności usunięta sprzed oczu ludzi”. Wnętrze ma 18,7 metra długości i 12,2 metra szerokości; budowa bez wyposażenia kosztowała około trzydziestu tysięcy marek.

8. 1876
   1876

   Ołtarz

   Ołtarz kościoła Hase narysował sam i objaśnił w tym samym roczniku tego samego czasopisma. Nad mensą stoi Ukrzyżowany w kole maswerku, u jego stóp cztery starotestamentowe typy ofiary: Abel, Melchizedek, Izaak i Aaron, na końcach krzyża czterej królowie z domu Dawida; na antepedium Baranek niesie chorągiew zwycięstwa między alfą a omegą. Wykonał go zakład Heinersdorffa do ornamentyki kościelnej w Berlinie za około dziewięć tysięcy marek. Miał trafić na monachijską wystawę rzemiosła artystycznego; rysunki szczegółowe nie zostały ukończone na czas.

9. Dwie karty w Wiedniu

   To, jak narysowano kościół, przechowuje Wiedeń. MAK, Muzeum Sztuki Użytkowej, posiada w swoim zbiorze grafiki dwie fotolitografie kościoła dworskiego w Vollenschier, powstałe w Berlinie, 22,9 na 26,2 centymetra, pod numerami KI 16459-16 i KI 16459-17. Są to jedyne znane rysunki architektoniczne budynku rodziny. Nie możemy ich pokazać: muzeum prowadzi je jako objęte prawem autorskim.

10. 2 kwietnia 1889
    2 kwietnia 1889

    Szwagier

    Tego dnia zmarł w Berlinie August Hennig von Kröcher, tajny nadradca rządowy w stanie spoczynku, ostatnio radca referujący w ministerstwie spraw wewnętrznych, a od czerwca 1865 do marca 1873 członek Izby Panów, w siedemdziesiątym drugim roku życia. Był inwestorem pałacu i kościoła i posiadał drugą połowę majątku. Lista zmarłych „Der deutsche Herold” wymienia jego rodzeństwo: brata Wilhelma, landrata w stanie spoczynku, oraz siostry Ehrengard, owdowiałą von Alvensleben, Agnes i Sophie, zamężną z Jakobem von Gerlachem. To rozstrzyga, co dotąd można było tylko przypuszczać: żona Udona von Alvenslebena była siostrą żony Jakoba.

11. 1892
    1892

    Rocznik brneński

    Rocznik 17 brneńskiego Genealogisches Taschenbuch der adeligen Häuser wymienia go jako „współwłaściciela majątku Vollenschier w Starej Marchii (połowa) i właściciela majątku Płutowo” – a więc połowa, nie całość; druga pozostała przy Kröcherach.

12. 1894 i 1896
    1894 i 1896

    Mariańskie Łaźnie

    Czeskie listy kuracjuszy wymieniają go dwukrotnie: w 1894 „z małżonką z Vollenschier”, w 1896 w domu fundacji Fryderyka Wilhelma. Nazwa miejscowości stoi na liście tam, gdzie u innych stoi miasto – dla zarządu uzdrowiska Vollenschier było jego adresem.

13. 1899 do 1907
    1899 do 1907

    Nazwisko w dzienniku urzędowym

    W 1899 „Reichsanzeiger” wymienia „panią tajną radczynię rządową von Gerlach z domu von Kröcher z Vollenschier” na liście odznaczonych; w 1901 „tajny radca rządowy i landrat w st. sp. w Vollenschier” otrzymuje 11 400 604 głosów w wyborach do Urzędu Ubezpieczeń Rzeszy; w październiku 1903 „landrat w st. sp. von Gerlach-Vollenschier” przemawia na synodzie generalnym przeciw tezie, że pojedynek jest grzechem; w styczniu 1904 „tajny radca rządowy von Gerlach, Vollenschier” podpisuje apel o pracę społeczną ewangelickiego chrześcijaństwa; w 1907 „von Gerlach z Vollenschier” otrzymuje Order Orła Czerwonego trzeciej klasy z kokardą.

14. 27 czerwca 1908
    27 czerwca 1908

    Rejestr handlowy

    Sąd rejonowy Berlin-Mitte wpisuje nowy statut Berlińskiego Towarzystwa Misyjnego. Na czele zarządu stoi „tajny radca rządowy Jakob von Gerlach w Vollenschier”. To ostatni urzędowy wpis pod jego nazwiskiem za życia („Deutscher Reichsanzeiger”, 6 lipca 1908).

15. 29 listopada 1908 · Grób

    W pierwszą niedzielę adwentu Jakob von Gerlach zostaje pochowany w Vollenschier, trzy i pół roku po żonie. Mowę pamiątkową wygłasza jego bratanek, pastor Martin von Gerlach z Silberhammer, ostatnie błogosławieństwo daje pastor Albrecht-Staats. Jako wdowiec mieszkał w majątku Kröcherów („Hallesche Zeitung”, 3 grudnia 1908, za „Kreuzzeitung”).

16. 1908
    1908

    Zarząd zmienia ręce

    Z roku jego śmierci w archiwum majątkowym Erxleben leżą akta „Zarząd majątku Vollenschier”, rok 1908 (Archiwum Krajowe Saksonii-Anhalt, H 66 nr 4044). Stoją tam wśród „pozostałych majątków rodziny von Alvensleben” – do której Vollenschier należał przez Sophie von Kröcher z domu hrabiankę von Alvensleben. Co uregulowano w tym roku, zapisano w tych aktach.

17. Dziś
    Dziś

    Vollenschier jest częścią hanzeatyckiego miasta Stendal i należy do sołectwa Wittenmoor; do 2010 roku wchodziło w skład osobnej gminy Wittenmoor. Vinzelberg, gdzie odbył się ślub w 1858 roku, leży dwa i pół kilometra na północ. Pałac, dwór, kościół, brama cmentarna i dawna szkoła stoją nadal obok siebie – zwarty fragment szkoły hanowerskiej pośrodku Starej Marchii.