Majątek Cybulino

Krygor, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Major Otto Lebrecht von Gerlach kupił Cybulino (Zeblin) 27 lipca 1762 roku od Johanna Carla Birkholza, któremu odmówiono zgody władcy na posiadanie, i trzymał go do śmierci; potem należał do jego córki, która wyszła za gdańskiego kupca. Cybulino jest zarazem miejscem urodzenia Ewalda Christiana von Kleista, poety „Wiosny”, a panna młoda nabywcy była z domu von Kleist – z sąsiedniego domu Schönau, a nie z Cybulina, jak sugerowała historia rodu z 1903 roku. Dwór, park i ośmioboczna kaplica grobowa z 1662 roku stoją do dziś.

Kronika

1. do XVI wieku

   Zebbelin, jak zapisują dokumenty, było od niepamiętnych czasów lennem rodu Knuth. Tabela wasali z 1565 roku wymienia „Jaspara i jego braci Knuttenów” jako tam osiadłych, w 1572 pojawiają się Ansam i Claus Knutenowie z Zebelina. Ich rodzina, mówi Berghaus, nigdy się szeroko nie rozrosła.

2. 1630
   1630

   Następcami są von Kleistowie; jako właściciel tego majątku wymieniany jest zwłaszcza Jürgen Kleist. Z ich czasów do dziś stoi w parku ośmioboczna kaplica grobowa, budowla szachulcowa z gontowym dachem namiotowym i latarnią, którą według inskrypcji wzniosła w 1662 roku Christiane von Kleist.

3. 7 marca 1715
   7 marca 1715

   Poeta

   W dworze w Cybulinie (Zeblin) przyszedł na świat Ewald Christian von Kleist, autor poematu „Der Frühling”. Został majorem w pułku księcia Henryka, śmiertelnie ranny pod Kunowicami zmarł 24 sierpnia 1759 roku we Frankfurcie nad Odrą. Trzy lata po jego śmierci do domu, w którym się urodził, wprowadził się von Gerlach.

4. 1735–1759
   1735–1759

   Łańcuch zastawników

   Joachim Ewald von Kleist sprzedał Cybulino (Zeblin) w 1735 roku z prawem odkupu na trzydzieści lat kapitanowi Hansowi Paulowi von Humboldtowi, dziadkowi Wilhelma i Aleksandra. Od niego majątek przeszedł 2 marca 1739 roku na Heinricha Ludwiga von Meseritza, a 15 kwietnia 1744 roku, na pozostały okres odkupu, na Petera von Puttkamera. Jego wdowa Barbara Marie z domu von Heydebreck oraz porucznik Christian Ewald von Kleist – poeta – odstąpili swoje prawa 4 stycznia i 18 lutego 1748 roku kapitanowi Matthiasowi Reimarowi von Kleistowi. Po jego śmierci wdowa Christiane Marie z domu von Redern sprzedała majątek 26 sierpnia 1757 roku kapitanowi Johannowi Joachimowi von Kleistowi, ten zaś 24 grudnia tego samego roku zastawił go na dwadzieścia pięć lat Curtowi Heinrichowi von Wussow, a ów odstąpił swoje prawo 12 maja 1759 roku Johannowi Carlowi Birkholzowi.

5. 27 lipca 1762
   27 lipca 1762

   Kupno

   Ponieważ Birkholz nie zdołał uzyskać zgody władcy na posiadanie majątku, odstąpił go i sprzedał 27 lipca 1762 roku majorowi Leberechtowi Ottonowi von Gerlachowi. Kontrakt kupna datowany jest w samym Cybulinie (Zeblin). Otto Lebrecht von Gerlach miał wówczas czterdzieści jeden lat, przesłużył dwadzieścia jeden lat w kawalerii i dwa lata wcześniej wziął dymisję; jego żona Anna Sophia była z domu von Kleist z domu Schönau, oddalonego niecałe pół mili. Kupował więc majątek kleistowski sześć lat po poślubieniu Kleistówny.

6. 7 maja 1764 i 22 maja 1765

   Landrat Hans Joachim von Kleist scedował na niego 7 maja 1764 roku swoje prawo lenne do Cybulina (Zeblin). 22 maja 1765 roku ród von Kleist został prekludowany z prawa pierwokupu i odkupu – majątek ostatecznie wyszedł z ich rąk. Ten sam Hans Joachim von Kleist cztery miesiące wcześniej, 17 stycznia 1765 roku, sprzedał majątek Świemino (Schwemmin) Friedrichowi Wilhelmowi von Gerlachowi, bratu majora. Dwaj bracia, dwa majątki kleistowskie, trzy lata różnicy.

7. 1784
   1784

   Zastawione

   Brüggemann, który opisywał majątki pomorskie na podstawie akt, zastaje go w obcych rękach: major zastawił go Davidowi Knackowi, który w 1784 roku nadal go dzierżył. Przed końcem XVIII wieku major go wykupił. O powodzie zastawu żadne źródło nie mówi.

8. po śmierci majora · Córka

   To, co stało się potem, jest najbardziej zaskakującą wiadomością w dziejach tego majątku. „Po jego śmierci posiadała go jego córka, małżonka gdańskiego kupca Pfloegera, któremu przy regulacji spadku zaliczono go na wartość 10 000 talarów” – pisze Berghaus. Drukowana historia rodu von Gerlach z 1903 roku zna z tego małżeństwa tylko dwóch synów, obaj zmarli przed ojcem. Była więc i córka; przeżyła go, wyszła za mąż do Gdańska i odziedziczyła majątek. Nazywała się Sofie Leopoldine, urodzona 4 maja 1760 roku w Stargardzie; podręcznik z 1893 roku pisze nazwisko jej męża „Pfegel”, Berghaus „Pfloeger” – rozstrzygnąć musi gdańska księga obywatelska.

9. 1830 i 1862
   1830 i 1862

   W 1830 roku Cybulino (Zeblin) przeszło na radcę ziemskiego von Hellermanna, który tu zamieszkał; jego spadkobiercy są, jak pisze Berghaus w 1862 roku, właścicielami Cybulina i obu majątków Viverow. Na tym kończy się związek rodziny z majątkiem.

10. około 1862
    około 1862

    Jak wyglądał majątek

    Berghaus opisał go w Landbuchu Pomorza. Majątek allodialny z kaplicą, milę na północ od Bobolic, na wysokiej i stromej krawędzi doliny Radwi, wraz z karczmą Laubkrug przy drodze z Koszalina do Białego Boru i młynem wodnym na Radwi przy trakcie z Bobolic do Polanowa. Dwadzieścia sześć budynków mieszkalnych, wśród nich dwór, szkoła i dom sołtysa, dwadzieścia sześć budynków gospodarczych i dwa budynki służące we wsi wytwórczości. Kaplica była filią kościoła macierzystego w pobliskim Kurowie. Dwustu trzydziestu siedmiu mieszkańców w trzydziestu siedmiu rodzinach – trzej dzierżawcy, pomocnicy gospodarscy, czeladź i robotnicy dniówkowi należący do majątku. Grunty liczyły 3525 morgów: 2000 morgów roli w sześciopolówce, 180 morgów dwukośnych łąk nawadnianych, których piętnastoletnie użytkowanie „dobrze uzasadniło” nakłady, 40 morgów ogrodów, 1259 morgów lasu sosnowego, bukowego i dębowego oraz 46 morgów podwórzy, dróg i nieużytków. W oborach stało trzydzieści jeden koni, dziewięćdziesiąt siedem sztuk bydła, 1330 owiec półszlachetnych i 114 pospolitych, czterdzieści sztuk trzody i sześć kóz. Połów węgorza w Radwi był nieznaczny; wzdłuż rzeki leżały wapno łąkowe i torf, na polach margiel.

11. 1885 i 1892
    1885 i 1892

    Następcy

    Rodzinę, do której przeszło Cybulino (Zeblin), można prześledzić jeszcze przez dwa pokolenia. We wrześniu 1885 roku gazety wymieniają wśród zmarłych „pana Ulricha v. Hellermanna z Zeblina”. Siedem lat później jego następca na tym samym majątku wchodzi do sejmu: w październiku 1892 „podpułkownik w stanie spoczynku i właściciel ziemski von Hellermann z Zeblina (konserwatysta) został jednogłośnie, 196 głosami, wybrany na członka Izby Poselskiej” w miejsce zmarłego dyrektora ziemstwa von Holtza; kontrkandydata nie wystawiono. Miesiąc wcześniej zgłoszono go w miejsce hrabiego Kleista-Schmenzina. To ten sam okręg wyborczy Kołobrzeg-Karlino–Bobolice, w którym trzy lata później August von Gerlach-Parsow walczył o swój mandat do Reichstagu.

12. 1898–1902
    1898–1902

    Adres i śmierć

    Dwa miejsca w roczniku Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorskich zamykają dzieje majątku po naszym okresie. Spis członków wymienia pod numerem 676 „von Hellermann, podpułkownik w st. sp.” i podaje jego pełny adres: „Zeblin koło Kurowa, pow. Bobolice”. To ustala zarazem przynależność administracyjną miejscowości – między 1816 a 1932 rokiem należała do powiatu bobolickiego, podczas gdy spis kantonów z 1734 roku wymienia ją jeszcze w powiecie koszalińskim, a przed 1817 rokiem w księstwie kamieńskim. Ten sam człowiek, wybrany w 1892 roku do pruskiej Izby Posłów z okręgu Kołobrzeg-Karlino–Bobolice, zmarł w roku sprawozdawczym od kwietnia 1901 do kwietnia 1902: sześćdziesiąte czwarte sprawozdanie roczne towarzystwa wymienia go wśród zmarłych, „podpułkownik w st. sp. von Hellermann na Zeblinie”.

13. Gdański ślad

    Dwa pytania prowadzą do akt: pisownia nazwiska męża – „Pfegel” w podręczniku z 1893 roku, „Pfloeger” u Berghausa – oraz koniec posiadania przez Gerlachów, przypadający między śmiercią majora w 1798 roku a rokiem 1830. Odpowiedzi kryją akta lenne i hipoteczne powiatu Fürstenthum oraz gdańskie rejestry.

14. 1750, 1879 i dziś

    Dzisiejszy dwór jest późnoklasycystyczny i datowany na 1750 rok; w 1879 roku został przebudowany i otrzymał obecną formę. Stoi na planie prostokąta, ma piętro i dach dwuspadowy; dziewięcioosiowa fasada nosi pośrodku trzyosiowy ryzalit zwieńczony trójkątnym naczółkiem, a pod nim taras wsparty na kolumnach. Do zespołu należy park krajobrazowy o powierzchni 5,62 hektara z kaplicą grobową von Kleistów z 1662 roku. Zespół jest wpisany do rejestru zabytków od 25 marca 1977 roku (nr rej. 963); dziś należy do prywatnych właścicieli, którzy go odrestaurowali. W 1945 roku pałac i kaplica zostały ograbione; zachowały się oryginalne XVI-wieczne drzwi kaplicy, dziś w muzeum w Koszalinie.