August von Gerlach

Kronika

1. 1830

   Urodzony w Parsowie jako syn Carla Heinricha. Berliner Tageblatt streszcza w 1890 w swoim spisie posłów: „ur. 28 sierpnia 1830 w Parsowie na Pomorzu; landrat od 1858 i członek pruskiej Izby Deputowanych 1866–1870; członek Izby Panów; 1871–87 poseł do Reichstagu z okręgu Köslin 3: Fürstentum” (13 kwietnia 1890).

2. 1830

   Urodzony 28 sierpnia w Parsowie. Kartoteka haseł wzorcowych Niemieckiej Biblioteki Narodowej wymienia go jako „Gerlach, August Fr. B. von” – August Friedrich Bernhard – z formami nazwiska „von Gerlach-Parsow” oraz określeniami polityk, poseł, rolnik (GND 133202550).

3. 1847–1850

   Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Berlinie, następnie studia w Berlinie i Bonn.

4. 1858–1872

   Landrat powiatu Fürstenthum – o mianowaniu „właściciela majątku rycerskiego Friedricha Bernharda v. Gerlacha na Drosedow” donosi Magdeburgische Zeitung 30 marca 1858; w 1867 roku Staats-Anzeiger nazywa go „landratem v. Gerlachem na Drosedow”. Jako landrat podpisuje w latach 1860–1865 losowania obligacji powiatowych „stanowej komisji budowy szos powiatu Fürstenthum” (Staats-Anzeiger 26 sierpnia 1860, 18 lipca i 1 grudnia 1865). Nekrolog w „Schlawer Zeitung” podaje wcześniejsze losy: studiował prawo i odbył służbę wojskową w brandenburskim pułku kirasjerów, zanim 1 kwietnia 1858 objął urząd.

5. 1861

   Ślub 22 lutego w Groß-Dubberow z Astą von Kleist (1840–1933), córką Karla von Kleista na Groß-Dubberow i Rosalie z domu von Kameke (Gotha).

6. 1866

   Ogłasza dzierżawę majątku Trienke z folwarkiem Zauchram (ok. 3800 mórg roli, 425 łąk, 500 pastwisk) i folwarku Waldhof koło Drosedow (ok. 800 mórg) (Staats-Anzeiger, styczeń–kwiecień 1866) – początek gospodarki dzierżawnej na dobrach Beyme.

7. 1866–1895

   Izba Poselska 1866–1870; Reichstag 1871–1887 i 1890–1895 z okręgu Kolberg-Köslin (konserwatysta, 50–69 procent głosów; komisje m.in. ds. emerytur wojskowych, procedury karnej, prawa upadłościowego i handlowego). W nowych wyborach w czerwcu 1895 roku prowadzi w pierwszej turze 7087 głosami wobec 4663 dla postępowego tajnego radcy budowlanego Benoita, lecz przegrywa dogrywkę z 7433 głosami – prasa donosi o „porażce pana v. Gerlacha w Koszalinie” (Der Wächter 21 czerwca, Merseburger Korrespondent 3 lipca 1895). W wyborach do Reichstagu w styczniu 1877 listy wyników prowadzą go jako kandydata Niemieckiej Partii Rzeszy, w 1878 i 1884 po prostu jako „von Gerlach, landrat” (Hamburgischer Correspondent 17 stycznia 1877; Reichsanzeiger 5 sierpnia 1878, 3 listopada 1884).

8. 1872–1891

   Landrat powiatu koszalińskiego. Podczas wizyty cesarza na Pomorzu we wrześniu 1879 „landrat w Koszalinie” otrzymuje Order Orła Czerwonego trzeciej klasy z kokardą (Reichsanzeiger 16 września 1879). Na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku z wielkiego powiatu Fürstentum powstały trzy powiaty: Kolberg-Körlin, Bublitz i Koszalin; pozostał na czele ostatniego i kierował nim do 1 kwietnia 1891 – łącznie trzydzieści trzy lata służby państwowej. Mieszkańcy wszystkich trzech powiatów, pisała „Schlawer Zeitung”, zawdzięczali mu przede wszystkim utworzenie kas oszczędnościowych.

9. 1873

   Zakłada w Koszalinie browar przy późniejszej ulicy Spółdzielczej – najpierw jako spółkę komandytową, od 1883 jako spółkę akcyjną skupiającą głównie ziemian (Kösliner Actien-Bierbrauerei); w 1923 łączy się ona ze spółką Bohrisch AG, a 51 procent kapitału pozostaje w rękach rolników. Tak katalog Muzeum w Koszalinie („Koszalin od średniowiecza do współczesności”). Adresownik europejskiego przemysłu piwowarskiego podaje odmiennie rok 1874 jako datę założenia i wskazuje adres Brauergasse 11.

10. 1876

    Koszalińskie stowarzyszenie weteranów nadaje mu godność członka honorowego, którą zachowa do śmierci.

11. 1877

    Jak wyglądała kampania wyborcza na wsi, pokazuje kartka obiegowa wydrukowana w pomorskiej gazecie w 1877: przewodniczący komisji zapowiada, że ma jeszcze karty do głosowania „wystawione na landrata von Gerlacha-Parsowo”, i zobaczy, czy ktoś z nich skorzysta; w razie przeszkody zastąpi go ławnik Rubow. Kartkę należy szybko przekazać dalej.

12. 1879–1884

    Obok urzędu landrata kieruje powiatowym ubezpieczeniem od ognia: obwieszczenie Staropomorskiego Towarzystwa Ogniowego dla Ruchomości z 28 lipca 1879, przedrukowane przez koszaliński dziennik powiatowy jeszcze na początku 1884, podpisano „dyrektor powiatowego towarzystwa ogniowego von Gerlach”. Zachęca ono, by obok budynków ubezpieczać w towarzystwie także ruchomości, ponieważ obniży to składki dla wszystkich. Zarządzenia urzędowe z grudnia 1883 podpisuje jako „landrat von Gerlach”.

13. 1885

    Córka Asta (1863–1948) wychodzi 21 kwietnia w Parsowie za Carla barona von Pachelbel-Gehag, fideikomisarza na Keffenbrink, Nehringen, Dorow i Rodde na Pomorzu Przednim (Gotha).

14. 1885

    Po raz drugi w ciągu pięciu lat występuje jako fundator wiejskiego kościoła: po Parsowie w 1881 teraz Trzynik, majątek jego matki. Oba kościoły opłacił z własnej kieszeni.

15. 1888

    Nauczyciele i uczniowie kołobrzeskiego gimnazjum katedralnego podczas wycieczki nad jezioro Kämitz znajdują „dzięki hojności właściciela ziemskiego, pana landrata von Gerlach-Parsow, gościnne przyjęcie w leśniczówce” (program szkolny Colberg 1888).

16. 1889

    Członek Pruskiej Izby Panów. Powołany „z tytułu starej i utwierdzonej własności ziemskiej Księstwa Kaszubskiego” (Hamburgischer Correspondent 16 stycznia 1890). Od grudnia 1889 zasiada w radzie nadzorczej koszalińskiego browaru akcyjnego obok Dedo von Schmelinga, Leo von Gaudeckera i Kleista-Retzowa z Groß-Tychow (Reichsanzeiger 19 stycznia 1892). Wreszcie w 1905 przewodniczy radzie nadzorczej browaru, a Kleist-Retzow jest jego zastępcą (Reichsanzeiger 18 grudnia 1905). Już w 1887 jako landrat zlikwidował wraz z Eugenem Ludendorffem z Ratteick i Theodorem von Blankenburgiem ze Strippow firmę poprzedniczkę, Cösliner Bierbrauerei Commanditgesellschaft G. F. Goerke (Reichsanzeiger 22 grudnia 1887).

17. 1890

    Najpóźniej teraz członek pruskiej Izby Panów – powołany z prezentacji starej i umocowanej własności ziemskiej, dla fideikomisu rodowego Parsow-Schwemmin; zasiada w niej do śmierci (Sprawozdania stenograficzne Izby Panów 1890; Janecki, Handbuch des preußischen Adels 1893; Handbuch für das preußische Herrenhaus 1911, nr 243 – jego ojciec Carl Heinrich figuruje tam jako nr 242). Które ciało wyborcze go delegowało, podaje dopiero urzędowe obwieszczenie po jego śmierci: związek starej i obciążonej własności ziemskiej w okręgu ziemskim Księstwa Kaszubskiego, obejmującym powiaty Koszalin, Kolberg-Körlin, Bublitz, Neustettin i Belgard.

18. 1890–1896

    Mandat pełnił także w Kościele: kościelny dziennik urzędowy wymienia go w 1890 jako „landrata von Gerlacha na Parsowie”, a w 1896 jako „landrata w st. sp.” wśród delegatów synodów powiatowych Körlin i Kołobrzeg, za każdym razem obok superintendenta z Körlina.

19. 1891

    Order Korony 2. klasy. Jako poseł do Reichstagu mieszka w Berlinie przy Leipziger Straße 45; gospodaruje w Parsow, Schwemmin, Trienke i Drosedow. We wrześniu podpisuje – podobnie jak jego brat stryjeczny drugiego stopnia Jakob, landrat w Gardelegen – odezwę Hansa von Kleista-Retzowa na budowę sali Berlińskiej Misji Miejskiej Adolfa Stoeckera (Rhein- und Ruhrzeitung 18 września 1891). Już w styczniu 1891 należy do wąskiego kręgu wokół hrabiego Bismarcka-Bohlena, Kleista-Retzowa, hrabiego Krassowa i generała von Heydebrecka, który poufnym okólnikiem zbiera pieniądze na salę (Saale-Zeitung 27 grudnia 1893). O nadaniu „landratowi von Gerlachowi w Koszalinie” donosi Hannoverscher Kurier 4 kwietnia 1891. Przy odejściu z urzędu doszły, jak odnotowuje nekrolog z 1906 roku, Order Orła Czerwonego drugiej klasy i honorowe obywatelstwo miasta Koszalina.

20. 1891

    Córka Luise (1866–1947) wychodzi za Manfreda von Richthofena (1855–1939).

21. 1891

    Pomorskie Towarzystwo Ekonomiczne postanawia założyć izbę rolniczą dla prowincji; wśród inicjatorów późniejsza relacja wymienia „Gerlacha-Parsow, dyrektora generalnego ziemstwa von Kameke-Warnin” i innych. Później „landrat w st. sp. na Parsowie” zasiada w kuratorium izby, a właściciel dóbr rycerskich von Gerlach przewodniczy rolniczej komisji powiatowej dla Köslin, Schlawe, Stolp, Rummelsburg i Bütow.

22. 1. April 1891

    Jego ostatni dzień urzędowania da się ustalić co do dnia. W „Kösliner Kreisblatt” obwieszczenie z 1 kwietnia nosi jeszcze podpis „Der Landrath. von Gerlach”; od 6 kwietnia podpisuje „Der Landrathsamts-Verweser. von Eisenhart-Rothe, Landrath”. Między tymi datami leży koniec trzydziestu trzech lat urzędowania – najpierw w powiecie Fürstenthum, potem w koszalińskim. W styczniu i lutym podpisywał już za niego zastępczo von Kameke.

23. 10. April 1891

    Dziewięć dni po pożegnaniu sejmik powiatowy ściąga go z powrotem. Posłowie płaskiego kraju zmieniają statut powiatowej kasy oszczędności: jej kuratorium ma odtąd składać się z każdorazowego landrata jako dyrektora i z trzech zamiast dotychczasowych dwóch asesorów. Z zastrzeżeniem zgody nadprezydenta wybierają „pana landrata von Gerlacha na członka kuratorium”. Pozostaje więc w kasie, którą kierował z urzędu – teraz jako jeden z trzech.

24. 1892

    23 maja jako poseł do Reichstagu – obok nadprezydenta von Puttkamera, sekretarza stanu barona von Maltzahna i prezydenta rejencji hrabiego Clairon d'Haussonville – uczestniczy w pogrzebie Hansa von Kleist-Retzowa w Kieckow (Thorner Presse, maj 1892).

25. 1892

    Mianowany rycerzem honorowym zakonu joannitów – wraz z bratem stryjecznym drugiego stopnia Jakobem – na wniosek mistrza zakonu księcia Albrechta Pruskiego (Reichsanzeiger 31 sierpnia 1892).

26. 1892

    Delegat na zjazd Partii Niemiecko-Konserwatywnej 8 grudnia w berlińskim Tivoli, który „programem z Tivoli” wprowadza antysemityzm do programu partii. Jako „v. Gerlach (Köslin)” należy do 21 posłów Reichstagu skupionych wokół Helldorffa-Bedry, których odczytana deklaracja trwa przy programie z 1876 i traktuje nowy projekt jedynie jako stanowisko wobec spraw bieżących – zgromadzenie odpowiada okrzykami. W dyskusji, według Freiberger Anzeiger, „poseł v. Gerlach” prosi o skreślenie zdania o ekscesach antysemityzmu i wypowiada się przeciw nowej ustawie antysocjalistycznej; Dresdner Nachrichten przypisują podobną uwagę „pastorowi von Gerlach” (Neue Bonner Zeitung i Freiberger Anzeiger 10 grudnia, Saale-Zeitung 9 grudnia, Dresdner Nachrichten 10 grudnia 1892).

27. 1893

    Ponowny wybór do Reichstagu w okręgu Köslin bez dogrywki (lista wyników w Reichsanzeiger 20 czerwca 1893). W maju konserwatyści okręgu Köslin ponownie wystawili „dotychczasowego przedstawiciela, landrata w st. sp. v. Gerlach-Parsow”, socjaldemokraci kupca Lotza jako kandydata formalnego (Thorner Presse, maj 1893); wybór był potem sprawdzany w Reichstagu, ponieważ na części kart jego nazwisko skreślono i zastąpiono nazwiskiem Liebermanna von Sonnenberga (Sprawozdania stenograficzne 1894/95).

28. 1894

    W sierpniu 1894 przewodniczy nadzwyczajnemu zebraniu oddziału Pomorskiego Towarzystwa Ekonomicznego, które omawia pytania ministra dotyczące nowej ustawy o izbach rolniczych – siedziba izby w Szczecinie, prawo wyborcze od 50 marek czystego dochodu gruntowego (Norddeutsche Allgemeine Zeitung 24 sierpnia 1894).

29. 1898

    Berlińska księga adresowa wymienia go jako „v. Gerlach-Parsowo, A., landrat w st. sp.” przy Leipziger Straße 45 – zachował więc berlińskie mieszkanie także po odejściu z Reichstagu w 1895, ponieważ Izba Panów obradowała dalej. Lista członków w tym samym tomie podaje dwa adresy: „na Parsowie pod Cratzig i w Koszalinie”. W mieście, którego był honorowym obywatelem, miał drugie mieszkanie.

30. 1899

    Przygotowania do powiatowego pokazu rolniczego w Koszalinie, planowanego przed wystawą Niemieckiego Towarzystwa Rolniczego, podjęli dwaj przedstawiciele powiatu: on i właściciel majątku Villnow z Kothlowa. Rozważano nawet wielkie wyścigi konne, gdyby władze miasta dołożyły się do kosztów (Stralsunder Tageblatt).

31. 1900–1907

    Członek Pomorskiego Towarzystwa Leśnego: drukowane sprawozdania wymieniają go od 1900 jako „landrata w st. sp. von Gerlacha-Parsowo na Parsowie”. Na zebraniu w 1907 przewodniczący wymienił go wśród sześciu zmarłych w tym roku członków, a obecni powstali z miejsc.

32. 1902

    Przed izbą rolniczą składa sprawozdanie o internatach, miejscach bezpłatnych i funduszach stypendialnych w rolniczych szkołach zimowych. Zebranie przyjmuje rezolucję: kto nabywa nowe gospodarstwo, musi włożyć weń wszystkie środki – synowie i tak potrzebują wykształcenia rolniczego, o które powinny zadbać powiaty (Stralsunder Tageblatt).

33. 9. Februar 1906

    Landrat von Eisenhart-Rothe ogłasza w „Kösliner Kreisblatt”, że jego poprzednik od 9 lutego jest „wyjechany na dłuższy czas”; sprawy prowadzi tymczasem zastępca Gutknecht-Warnin. 28 kwietnia to samo pismo donosi o powrocie. Jedenaście tygodni nieobecności, siedem miesięcy później śmierć – wydanie specjalne z 20 września mówi o długich, męczących cierpieniach. Dokąd pojechał, nie mówi żadne z obu obwieszczeń. Zdradzają za to urząd, którego dotąd nie odnotowano: po odejściu z urzędu landrata w 1891 roku stał na czele okręgu urzędowego, w którym leżał jego własny majątek.

34. September 1906

    Dwa tygodnie przed śmiercią nazwisko stoi jeszcze na urzędowej liście. Zgodnie z paragrafem 107 ordynacji powiatowej z końcem roku ustępuje połowa posłów każdego związku wyborczego sejmiku koszalińskiego. W związku większych właścicieli ziemskich jest ich sześciu, na czwartym miejscu „von Gerlach-Parsow”, między von Rhade-Funkenhagen a von Kameke-Varchmin. Wybory uzupełniające pismo wyznacza na listopad. On już ich nie dożyje.

35. 1906

    Umiera rankiem 20 września w Parsowie (Berliner Börsen-Zeitung z 21 września); następcą zostaje syn Carl August. Izba Panów czci jego pamięć na posiedzeniu 9 stycznia 1907 przez powstanie z miejsc (Reichsanzeiger). Jego miejsce w Izbie Panów otrzymuje dekretem z 18 lutego 1907 właściciel dóbr rycerskich Richard von Blankenburg ze Schötzow – majątku, który w latach 1781–1796 należał do Gerlachów (Berliner Börsen-Zeitung 5 marca 1907). „Schlawer Zeitung” podaje godzinę – za kwadrans ósma rano, w wieku siedemdziesięciu sześciu lat – i odnotowuje, że nawet przeciwnicy polityczni uważali go za człowieka szczerego i życzliwego. Izba rolnicza prowincji Pomorze poświęciła mu osobny nekrolog: należał do niej od jej powstania, pracował w komisjach do spraw stowarzyszeń rolniczych i leśnictwa oraz przewodniczył kuratorium rolniczej szkoły zimowej w Koszalinie. Przewodnictwo koszalińskiego towarzystwa rolniczego objął po nim landrat von Eisenhart-Rothe.

36. 20. September 1906

    Jeszcze w dniu śmierci jego powiat drukuje wydanie specjalne: numer 74 „Kösliner Kreisblatt”, pojedynczy arkusz w żałobnej obwódce. „Dwudziestego bieżącego miesiąca nad ranem królewski landrat w stanie spoczynku, pan August von Gerlach-Parsow, został przez śmierć uwolniony od długich, męczących cierpień”. Trzydzieści trzy lata stał na czele powiatu koszalińskiego; za jego urzędowania stary powiat Fürstenthum został w 1868 roku podzielony na powiaty Köslin, Kolberg-Körlin i Bublitz. Gdy w 1891 roku odszedł z urzędu, stosunek do mieszkańców pozostał niezmieniony, „lecz z roku na rok rósł jeszcze szacunek i podziw dla tego rzadkiego człowieka”. Nekrolog podpisał wydział powiatowy i jego następca w urzędzie, landrat von Eisenhart-Rothe.

37. 22. September 1906

    Dwa dni później w następnym regularnym numerze ukazuje się nekrolog miasta, podpisany przez magistrat i radnych: zmarł „królewski landrat w stanie spoczynku, właściciel dóbr rycerskich pan August von Gerlach-Parsow, członek Izby Panów i honorowy obywatel miasta Koszalina”. Zdanie o nadaniu honorowego obywatelstwa biegnie w druku przez żałobną obwódkę i da się odczytać tylko częściowo.

38. 1925

    Koszalińska księga ojczysta wymienia go wśród wybitnych mężów miasta – obok fizyka Rudolfa Clausiusa i poety Hermanna Griebena – jako „landrata powiatów Fürstentum i koszalińskiego, honorowego obywatela miasta Koszalina”. Datę śmierci wydrukowano tam błędnie jako 27 września; gazety z września 1906 potwierdzają 20.

39. Kinder

    Asta (1863–1948) ⚭ 1885 Carl baron von Pachelbel-Gehag; Luise (1866–1947) ⚭ 1891 Manfred von Richthofen; Hertha (1871–1958) wychodzi w 1907 roku za Adolfa Friedricha hrabiego Rzeszy von der Schulenburg (1855–1925), leśnika, w latach 1897–1905 nadleśniczego w Walsrode, rotmistrza rezerwy pułku Gardes du Corps, od 1911 fideikomisarza na Beetzendorf i Osterwohle w Starej Marchii – kamień pamiątkowy na cmentarzu dworskim w Beetzendorf upamiętnia tę parę (Leers 1914 nr 1274; Wikipedia); Carl August (1883–1945) dziedziczy fideikomis.

40. Der Sohn Klaus

    Klaus (1875–1955) – zdrobnienie od Nikolaus, pod którym kronika Rohrbecku wymienia go jako landrata – staje się pamięcią rodziny. Od 1910 do 1938 zakłada teczki, które dziś tworzą archiwum rodzinne, korespondując w tej sprawie ze szczecińskim archiwistą państwowym Georgiem Kupke, z Melle Klinkenborgiem z Tajnego Archiwum Państwowego, z Hermanem von Petersdorffem, Erichem Wentscherem i Albrechtem von Houwaldem. W 1910 sejmik w Bytowie zgłasza go na landrata, od 1918 zasiada w radzie nadzorczej kołobrzeskiej kolei wąskotorowej. W 1954 przewozi archiwum do Erlangen.

Źródła i literatura