Carl August von Gerlach-Parsow

Kronika

1. 1883

   Urodzony 2 grudnia w Koszalinie, gdzie jego ojciec August był landratem; imiona chrzestne brzmią Karl August Bogislav Bernd Hermann Jakob (Genealogisches Handbuch des Adels).

2. 1883

   Urodzony jako syn posiadacza fideikomisu Parsow-Schwemmin.

3. 14. November 1905

   Spis rocznych kart łowieckich wydanych przez powiat koszaliński od 1 października do 31 grudnia 1905 roku wymienia pod numerem bieżącym 51: „Karl August v. Gerlach, student, Parsow”, ważna od 14 listopada. Ma dwadzieścia jeden lat, ojciec jeszcze żyje, Parsow do niego nie należy. Wokół w tej samej rubryce stoją prezydent rejencji hrabia von Schwerin, nadleśniczy z Manowa, karczmarze, półchłopi, dzierżawca rybacki i technik budowlany – karta łowiecka nie była w tym powiecie oznaką stanu.

4. 1907

   Dnia 31 marca wykupuje w Koszalinie roczną kartę łowiecką; wykaz landrata von Eisenhart-Rothe wymienia go jako „v. Gerlach, Karl August, właściciel dóbr rycerskich, Parsowo”. To pierwszy urzędowy dowód na to, że po śmierci ojca jest panem na Parsowie.

5. 1909

   Zaręczyny z Ruth von Bonin (Dresdner Journal, 29 października); ślub w roku następnym.

6. 1910

   Ślub 21 czerwca z Ruth von Bonin (ur. Bottschow 1888, zm. 1964); Gotha nazywa go fideikomisarzem na Parsow i Schwemmin, panem na Trienke i Drosedow, porucznikiem rezerwy 1. Pułku Dragonów Gwardii i kawalerem honorowym zakonu joannitów. Reichsanzeiger odnotowuje ślub 23 czerwca w wiadomościach rodzinnych („Parsow”). Berliński tygodnik Sport im Bild zamieszcza w tym samym roczniku zdjęcie towarzystwa weselnego i nazywa go królewsko-pruskim porucznikiem 1. Pułku Dragonów Gwardii.

7. 1911

   Pod koniec marca w bonińskim majątku Bottschow rodzi się syn Tessen (Reichsanzeiger 4 kwietnia). Jako „referendarz w st. sp. i fideikomisarz” doprowadza w 1911/12 do wykreślenia starych wpisów własności i hipotek w księdze wieczystej Drosedow (obwieszczenia sądu w Kołobrzegu, Reichsanzeiger 3 października 1911 i 2 maja 1912).

8. 1912

   Pod koniec listopada rodzi się syn (anonse w Berliner Börsen-Zeitung i Reichsanzeiger, 1/2 grudnia) – obok Tessena (ur. 1911) drugie dziecko, o którym lista rodzinna milczy.

9. 1912

   Członek Niemieckiego Towarzystwa Dendrologicznego – jako „referendarz w st. sp. i właściciel dóbr rycerskich Parsow koło Nassow”, podobnie jak jego brat Klaus jako landrat w Bytowie (Mitteilungen der DDG 1912); rocznik majątków i dochodów milionerów w Prusach Rudolfa Martina (1912) wymienia go jako porucznika rezerwy 1. Pułku Dragonów Gwardii, żonatego z Ruth von Bonin.

10. 1916

    Jako porucznik rezerwy 1. Pułku Dragonów Gwardii figuruje w marcu na liście odznaczeń w Reichsanzeiger (3 marca 1916) – jego służba w I wojnie światowej. Z frontu wschodniego pisze jako rolnik: jego artykuł „Landwirtschaftliches von der Pinsker Nase (Beschreibung eines Rittergutes)” – uwagi rolnicze z łuku pińskiego z opisem tamtejszego majątku – ukazuje się w Pommernblatt (rocznik 19, nr 42, s. 672–677) i w Deutsche Landwirtschaftliche Presse (rocznik 43, nr 80/81), co odnotowuje bibliografia Niemieckiej Rady Rolniczej za rok 1917.

11. 1916

    Jako patron kościelny składa w środku wojny dwie ofiary: tysiąc marek kościołowi w Trzyniku – na jego wystrój albo na utrzymanie grobu przodków jego babki Charlotty von Beyme – i cztery tysiące marek kościołowi w Drozdowie (kościelny dziennik urzędowy prowincji Pomorze).

12. 1917/18

    W lesie około półtora kilometra od pałacu stawia pomnik swoim koniom wojennym: głaz z napisami „Garde-Drag[oner]”, „Osten – West” i „Mein Kriegsfreund Lotta” oraz datami 1914 i 1917/18, otoczony mniejszymi kamieniami – parsowski „koński cmentarz”, do którego koszalińska prasa regionalna wróciła w 2005 roku (Głos Słupski, styczeń 2005).

13. 1919

    W lutym rodzi się córka (Reichsanzeiger 20 lutego). 18 sierpnia rotmistrz Karl August von Gerlach zostaje wpisany jako członek zarządu koszalińskiego browaru akcyjnego, w którego radzie nadzorczej zasiadał już jego ojciec (Berliner Börsen-Zeitung 28 sierpnia 1919). Już w 1916 zasiadał jako rotmistrz w radzie nadzorczej browaru obok rotmistrza von Blanckenburga-Schötzow (przewodniczący), hrabiego Kleista-Retzowa i rotmistrza von Gaudeckera (Reichsanzeiger 25 listopada 1916); do lat 30. podpisuje zaproszenia na walne zgromadzenie jako przewodniczący rady nadzorczej (Reichsanzeiger 10 lutego 1930, 5 lutego 1931, 4 lutego 1939). Starsza córka przyszła na świat w Parsowie już 24 czerwca 1917; zmarła w 1981 w Brunszwiku.

14. 1919–1930

    Przez lata weimarskie niesie go dwa lokalne urzędy: w wyborach 4 maja 1919 i ponownie 20 lutego 1920 wchodzi z ramienia Niemieckonarodowej Partii Ludowej do sejmiku powiatu koszalińskiego, w którym zasiada jeszcze w 1930; jednocześnie jest naczelnikiem okręgu urzędowego Parsowo, obejmującego Parsowo, Świemino i Warnino. W tym samym sejmiku zasiada robotnik rolny i leśny Emil Strutz z Parsowa z ramienia socjaldemokratów.

15. 5. Mai 1919

    Sąd rejonowy w Koszalinie wpisuje do rejestru spółdzielni, że właściciel dóbr rycerskich Karl August von Gerlach w Parsowie został wybrany piątym członkiem zarządu spółdzielni zarejestrowanej w Körlinie, w miejsce zmarłego dyrektora Hausmanna. Nazwy firmy nie da się pewnie odczytać w druku „Reichsanzeigera” z 8 maja. To trzecia funkcja honorowa w ciągu kilku tygodni: sejmik w maju, zarząd browaru w sierpniu, a pomiędzy nimi miejsce w Körlinie.

16. 1921

    Na liście uznanych nasion figuruje dwukrotnie: dla Parsowa z owsem, dla Schwemmina z pszenicą, za każdym razem z ilością, ceną i adresem pocztowym Nassow pod Koszalinem („Reichsanzeiger” 1 lutego 1921). Uznanie z lat 1922/23 dla owsa było dotąd najwcześniejszym dowodem; hodowla nasienna zaczyna się więc co najmniej rok wcześniej i obejmuje oba majątki.

17. 1922

    Kompleksowa przebudowa Pałacu Parsow pod jego kierownictwem.

18. 1922

    Jako posiadacz fideikomisu rodzinnego Gerlach-Parsow wnosi na podstawie rozporządzenia o dobrach rodowych o przyjęcie uchwały rodzinnej rozwiązującej fideikomis; termin przed urzędem likwidacyjnym dla dóbr rodowych w Szczecinie 31 marca (Reichsanzeiger 13 lutego 1922). Na listach uznanych nasion w Reichsanzeiger figuruje w 1922/23 jako hodowca owsa.

19. 1924–1942

    Rada nadzorcza spółki akcyjnej browaru Bohrisch w Szczecinie: wybrany w 1924 razem z dyrektorem generalnym Erichem Otte, ponownie wybrany w 1930, w 1939 nadal w składzie (Reichsanzeiger 3 kwietnia 1924, 25 marca 1925, 27 maja 1929, 3 marca 1930, 21 marca 1939). Sprawozdania roczne za 1939 i 1941 podpisuje „rolnik Karl-August v. Gerlach-Parsow” jako przewodniczący rady nadzorczej; w 1940 przewodniczy też radzie nadzorczej berlińskiej instytucji kredytowej (Reichsanzeiger 18 kwietnia i 18 maja 1940, 9 marca 1942). Podręcznik spółek akcyjnych wymienia go dwukrotnie: jako „przewodniczącego rady nadzorczej Kösliner Aktien-Bierbrauerei” i jako „członka rady nadzorczej Bohrisch Brauerei Aktiengesellschaft w Szczecinie” – stoi więc na czele właśnie tego przedsiębiorstwa, które w 1873 założył jego dziadek August. W podręcznikach pełna nazwa firmy brzmi „Bohrisch Brauerei- und Conrad-Brennerei Aktiengesellschaft”; w 1922 przejęła browar Union, a później ograniczyła się do produkcji piwa.

20. 1924–1928

    Komisja prowincjonalna wybiera go pierwszym zastępcą w komisji obwodowej przy rejencji w Koszalinie – organie rozstrzygającym spory administracyjne obwodu. Obok niego zasiada właściciel majątku von Kleist ze Smęcina. Koszalińskie księgi adresowe wymieniają go w tej roli w 1924, 1926 i 1928 roku.

21. 1925

    Komisja wyborcza dopuszcza listę Niemieckonarodowej Partii Ludowej w wyborach do sejmu prowincjonalnego Pomorza w okręgu Koszalin (wiejski)–Bublitz; na pierwszym miejscu figuruje „v. Gerlach, Karl August, właściciel majątku fideikomisowego, Parsowo” (koszaliński dziennik powiatowy).

22. 1925

    Do „Przewodnika i księgi ojczystej Koszalina i okolic” dołącza sentencję: „Kto nie kocha i nie czci swojej ojczystej ziemi, ten też nie jest wart szczęścia w niej”. Podpisano: „von Gerlach-Parsowo, król. pruski porucznik w st. sp., właściciel majątku fideikomisowego. Parsowo, 24 czerwca (dzień św. Jana) 1925”.

23. 1926

    Występuje jako autor fachowy: w tomie zbiorowym spółki akcyjnej Grünland (Belgard nad Parsętą 1926) jego artykuł „Zagadnienia użytków zielonych i zadania spółki Grünland” stoi na pierwszym miejscu po przedmowie przewodniczącego von Wangenheima.

24. 1926

    Jako naczelnik okręgu podpisuje 24 marca zarządzenie weterynaryjno-policyjne: z powodu pryszczycy w majątku Świemino droga prywatna między Parsowem a Świeminem przez las parsowski zostaje zamknięta dla ruchu publicznego (koszaliński dziennik powiatowy).

25. 1927/1932

    Publicysta Hellmut von Gerlach – imiennik, nie krewny – przywołuje go w prasie socjaldemokratycznej i komunistycznej („Baronowie jako podatnicy”, Vorwärts, 27 lipca 1932) jako przykład nieopodatkowanej wielkiej własności ziemskiej i wylicza majątki: Parsow 730, Schwemmin 800, Drosedow 1310, Trienke 1680 i folwark miejski Körlin 130 hektarów – łącznie 4650 hektarów; Kreuzzeitung wyjaśniła, że parsowscy Gerlachowie nie mają nic wspólnego z publicystą. W latach 1928–1930 przewodniczy radzie nadzorczej Grünland AG w Belgardzie, w latach 1940–1943 radom dalszych spółek (Reichsanzeiger). Dokładniej: pomorską spółką uprawy pasz Grünland AG w Białogardzie kieruje jako przewodniczący rady nadzorczej od stycznia 1925 do likwidacji w marcu 1934, zaproszenia podpisuje w Parsowie (Reichsanzeiger 5 stycznia 1925, 25 października 1928, 6 lutego 1930, 24 lutego 1934). W czerwcu 1927 broni w Koszalinie przed sześciuset chłopami Pomorskiego Związku Chłopskiego Landbundu – według demokratycznej gazety z niewielkim oddźwiękiem; zarzuca mu ona również, że przy 18 200 morgach nie płaci podatku dochodowego (Politischer Wegweiser 25 czerwca 1927). Artykuł Hellmuta wymienia jako sąsiadów o tym samym losie podatkowym von Kameke-Karzig, von Sprenger-Nassow i hrabiego Hertzberga.

26. 1927

    W sejmiku odczytuje oświadczenie frakcji Landbundu przeciw budżetowi powiatu: dodatek do podatków realnych wzrasta do 90,2 zamiast planowanych 71,6 procent. Powiat gani w swoim dzienniku, że frakcja jednocześnie rozpowszechniła oświadczenie w bliskiej sobie prasie (koszaliński dziennik powiatowy).

27. 1928–1930

    3 marca 1928 wraz z O. Peglowem i sekretarzem Küchlerem prowadzi grupę powiatową Köslin Pomorskiego Związku Ziemian w pochodzie do prezydenta rejencji dr. Cronaua w Koszalinie; prasa socjaldemokratyczna zarzuca mu, że przygotował swoją grupę do strajku podatkowego, a w razie potrzeby do „miecza” (Hamburger Echo 6 marca, Volkswacht 12 marca 1928). W sierpniu 1930 podpisuje z około trzydziestoma pomorskimi ziemianami deklarację poparcia dla polityki Hugenberga (Harburger Tageblatt 14 sierpnia 1930).

28. 1929

    31 października zaprasza belgardzkie towarzystwo historyczno-krajoznawcze do Danzkrugu, by wydobyć urnę. Okazuje się, że to całe cmentarzysko: w trzy i pół godziny badacze odsłaniają szesnaście stanowisk, dwie urny wychodzą nienaruszone. On sam jest chory; obecni są żona i dzieci, czterech robotników folwarcznych pomaga łopatami, a dzierżawca karczmy Danzkrug dostarcza łyżek, koszy i materiału do pakowania. Miejsce odkrył leśniczy majątku (Unsere Heimat, dodatek do „Kösliner Zeitung”, nr 23).

29. 1931

    27 listopada 1931 dla Parsowa zostaje wszczęte postępowanie zabezpieczające według rozporządzenia o pomocy dla Wschodu, pierwszy krok do oddłużenia rolnictwa; szczecińskie czasopismo gospodarcze „Ostsee-Handel” drukuje je na liście gospodarstw powiatu koszalińskiego o wartości jednostkowej ponad 40 000 marek, obok sąsiadów Kartza von Kameke (Streckentin), Elisabeth von Kameke (Varchminshagen) i Waltera von Blankenburga (Strachmin) (Ostsee-Handel rocznik 12, 1932, nr 2). W tym samym roku, wedle sprawozdania z Bytowa, chwali na zebraniu Landbundu w Koszalinie prezesa Reichslandbundu Eberharda hrabiego von Kalckreuth. Wykaz wymienia go jako „Karla Augusta von Gerlach” z majątkiem Parsowo i ustanawia powiernikiem Landberatung Pommern G. m. b. H. w Szczecinie.

30. 1920er/30er Jahre

    Genealogisches Handbuch des Adels wymienia go jako „rotmistrza w st. sp. i posła na sejm”; historia Pomorza Kyry Inachin nazywa go posłem Niemieckonarodowej Partii Ludowej. Chodzi o sejm prowincjonalny Pomorza – zob. listę wyborczą z 1925 roku.

31. 1931

    Kościelny dziennik urzędowy ogłasza wakat drugiej posady pastora w Körlinie i wymienia go jako patrona: podania należy kierować „do właściciela majątku fideikomisowego von Gerlacha w Parsowie”. Patronat rodziny sięga więc poza własne kościoły wiejskie aż do miasteczka.

32. 1933

    Wspomnienia o szczecińskim muzeum prowincjonalnym zachowały figiel: podniósł odłamek szkła przed drzwiami sali obrad w Nowym Domu Krajowym i podczas wieczoru w „Preußenhof” poprosił feldmarszałka Augusta von Mackensena, by wręczył go dyrektorowi muzeum. Stary huzar uczynił to na srebrnej tacce z kredensu. Dla muzealnika ten dar, jak potem napisał, nie był ani trochę zabawny (Baltische Studien, nowa seria 58).

33. 1933–1935

    Wspiera badania genealogiczne brata Klausa: pięć listów i dwie kartki z Parsowa, pisane między 11 sierpnia 1933 a 23 września 1935, leżą w jego teczce roboczej „Dokumenty Gerlachów 1347–1767”; Klaus odpowiada z Berchtesgaden. W październiku 1934 pisze do niego także szczeciński archiwista państwowy Georg Kupke.

34. 1937

    Hellmuth Bethe dziękuje mu we wstępie do swojego studium o wizerunkach pomorskiego domu książęcego (Baltische Studien NF 39) wśród badaczy i kolekcjonerów, którzy mu pomogli – Parsow należy więc do domów, które mogły wnieść wkład w sprawę wizerunków książąt.

35. 1943

    Pałac w Parsowie staje się miejscem ewakuacji zbiorów Pruskiej Biblioteki Państwowej: po oględzinach dyrektora generalnego Hugo Andresa Krüßa 12 lipca, 24/25 sierpnia przybywa koleją 150 skrzyń – części katalogu centralnego i wybrane grupy dziedzinowe; biblioteka płaci 50 marek czynszu miesięcznie. Zbiory przyjmują też Altmarrin, Billerbeck, Schötzow i Hohenwalde; w 1945 żaden z domów nie unika grabieży, a Parsow ucierpi najbardziej (Voigt 1995; Schochow 2003).

36. 1944

    Podręcznik niemieckich spółek akcyjnych wymienia Kösliner Aktien-Bierbrauerei przy Brauergasse 11 z „Gerlachem, Parsow” jako przewodniczącym rady nadzorczej i dyrektorem generalnym Johannesem Bundfußem ze Szczecina jako jego zastępcą – rok przed śmiercią stoi jeszcze na czele fundacji swego dziadka.

37. bis 1945

    Parsow, Schwemmin, Trienke i Drosedow w jednym ręku – łącznie ok. 4500 ha.

38. 1945

    Zajęcie przez Armię Czerwoną. Uprowadzenie i zamordowanie. Koniec gerlachowskiej sukcesji majątków na Pomorzu.

39. 1945

    Przy wkroczeniu Armii Czerwonej zostaje wywieziony wraz z niemal wszystkimi mężczyznami ze swoich majątków i ginie; Genealogisches Handbuch des Adels podaje jako miejsce śmierci Friedenshütte na Górnym Śląsku.

Źródła i literatura