Carl Friedrich Leopold von Gerlach

Carl Friedrich Leopold von Gerlach, młodszy syn Friedricha Wilhelma, był prezydentem kurmarskiej izby wojenno-domenowej i tajnym nadradcą finansów, a podczas okupacji francuskiej także generalnym komisarzem cywilnym marchii. W 1809 roku, na mocy reformy miejskiej Steina, został wybrany pierwszym nadburmistrzem Berlina pochodzącym z wyboru i pozostał na tym stanowisku aż do śmierci w 1813 roku; w czasie jego urzędowania powstał Uniwersytet Berliński. Po podziale spadku w 1780 roku posiadał początkowo kilka majątków pomorskich (Ganzkow, Schötzow, Mechenthin, udział w Rützow), które sprzedał w 1805 roku, by nabyć w zamian majątek Rohrbeck w Nowej Marchii – późniejszą rodową siedzibę nazwanej od niego linii rohrbeckiej. Z żoną Agnes von Raumer miał pięcioro dzieci, wśród nich trzech „braci Gerlach” – Leopolda, Ernsta Ludwiga i Otto. Miasto Berlin uhonorowało go grobem honorowym na cmentarzu katedralnym II.

Kronika

1. 1757

   Urodzony w Berlinie. Historia rodziny podaje 25 sierpnia.

2. 1763–1813

   Jego akta urzędowe zachowały się razem w archiwum rodzinnym: „Königl. Dienst-Angelegenheiten 1763 bis 1813”, poszyt liczący około stu czterdziestu jednostek. Opis archiwalny wymienia przy nim królów Fryderyka Wilhelma II i Fryderyka Wilhelma III, kanclerza Hardenberga i radcę gabinetowego Karla Friedricha von Beyme, kamerę wojenno-domenalną Marchii Brandenburskiej i Generalne Dyrektorium – a dla ostatnich lat berlińskie zgromadzenie deputowanych miejskich i magistrat, czyli samorząd stworzony ordynacją miejską z 1808 roku.

3. 1765–1775

   W wieku ośmiu lat opuszcza dom rodzinny i kształci się w Halberstadt pod kierunkiem Karla Augusta von Struensee, który już czternastolatka nie ma czego uczyć; zwolniony jako „primus omnium”, po roku przygotowań studiuje dwa lata w Getyndze, potem w Halle, i wraca na Wielkanoc 1775 do Berlina (nekrolog, Berlinische Nachrichten 12 czerwca 1813). Już w 1771, po trzech i pół roku w najwyższej klasie, rektor uznaje czternastolatka za dojrzałego do studiów; następnie studiuje prawo w Getyndze i Halle i wraca do Berlina na Wielkanoc 1775.

4. 1775

   W wieku osiemnastu lat referendarz w Kammergericht; w 1779 roku asesor Kurmarchijskiej Kamery Wojenno-Domenalnej (Norddeutsche Allgemeine Zeitung, 5 czerwca 1892). W Brandenburskim Głównym Archiwum Krajowym zachowały się akta „departamentu radcy wojenno-domenalnego v. Gerlacha” w powiecie Lebus – melioracje 1774–1788 oraz osadzanie chałupników i wyrobników 1777–1786 – odnoszące się zapewne do niego jako radcy kamery kurmarchijskiej w latach osiemdziesiątych XVIII wieku (Rep. 2 Kurmärkische Kammer D 550, 551 i 2413). Jako referendarz objeżdża z wielkim kanclerzem von Fürstem sądy westfalskie i stamtąd odwiedza Amsterdam. Ojciec przeznaczał go do kariery dyplomatycznej; on wybrał administrację.

5. 1780

   Podział spadku: otrzymuje kilka majątków pomorskich, m.in. Ganzkow, Schötzow i Mechenthin.

6. 1786

   Ślub z Agnes von Raumer. Ślub odbywa się w kwietniu w Dessau (Kraus 1994).

7. 1790

   Powołany do Generalnego Dyrektorium jako członek komisji ustawodawczej z tytułem tajnego nadradcy finansowego.

8. 1792

   Kupuje dom w Berlinie (Denkwürdigkeiten, 1891).

9. 1795

   Prezydent Kurmarchijskiej Kamery Wojennej i Domenalnej; ponadto tajny nadradca finansowy.

10. 1797

    Rycina S. Hallego ukazuje się jako wkładka do „Denkwürdigkeiten und Tagesgeschichte der Mark Brandenburg” – najwcześniejszy datowany wizerunek. W 1800 roku maluje go Johann Heinrich Schröder; w 1801 „Neue Berlinische Monatsschrift” daje jako frontyspis sztych Bollingera według tego obrazu.

11. 1796/97

    Ze względu na swoje stanowisko w Berlinie rozstaje się z pomorskim dziedzictwem; dziewięć lat później dochód pokrywa zakup Rosnowa (karta tekstowa do tablicy 321 kolekcji Dunckera).

12. 1805

    Nabywa Gut Rohrbeck w Nowej Marchii za 106 000 talarów – ze środków uzyskanych z majątków pomorskich.

13. 27. Juni 1805

    Zostaje zawarta umowa kupna Rosnowa; sprzedawcą jest kapitan von der Osten. Historia rodziny odnotowuje, że majątek jest „kochany przez wszystkich członków rodziny niemal zbyt mocno i uważany za kawałek ojczyzny”.

14. 1806

    Podczas francuskiej okupacji Berlina przeciwstawia się samowoli marszałka Davouta – co zjednuje mu sympatię mieszczan, którzy w 1809 roku wybierają go jednogłośnie. Ponieważ w zgromadzeniu notabli głosuje przeciw ustawom Hardenberga, kanclerz uniemożliwia jego ponowny wybór. Po Jenie i Auerstedt król mianował go generalnym komisarzem cywilnym Marchii Elektorskiej.

15. 1807

    Mianowany generalnym komisarzem cywilnym Marchii Elektorskiej – „dowód uznania jego wartości” w czasie okupacji francuskiej (nekrolog 1813).

16. 1809

    Wybrany przez radnych miejskich 25 kwietnia, zatwierdzony przez króla 8 maja, wprowadzony na urząd 6 lipca: pierwszy nadburmistrz Berlina według ordynacji miejskiej z 1808 roku. W czasie jego kadencji powstaje uniwersytet (1810). Jego okręg wyborczy wybrał go wcześniej na radnego miejskiego; przy odejściu ze służby państwowej otrzymuje Wielki Order Orła Czerwonego – wstęgę i gwiazdę widoczne na portrecie z Archiwum Krajowego Berlina.

17. 20. April 1811

    Srebrne wesele. Członkowie kolegium magistratu berlińskiego dedykują parze wiersz wydrukowany na bibułce; ostatnia strofa sławi „drugi dzień przymierza miłości”. Tym samym znany jest też dzień ślubu: 20 kwietnia 1786 roku.

18. 1812

    Gdzie stał berliński dom, mówi „Ogólny informator ulic i mieszkań stołecznego miasta Berlina”: mieszka „Hinter der katholischen Kirche 1” – we Friedrichstadt, tuż obok katolickiego kościoła św. Jadwigi, kilka kroków od Unter den Linden. Stamtąd prowadził miasto przez lata okupacji; ratusz leżał dziesięć minut drogi.

19. 1813

    Śmierć w Berlinie; grób honorowy miasta na cmentarzu katedralnym II. Umiera 8 czerwca „po długiej i ciężkiej chorobie, z całkowitego wyczerpania”; obszerny nekrolog w Berlinische Nachrichten (12 czerwca) chwali jego „prawdziwą, szczerą religijność” i przypomina, że ojciec skierował go wbrew skłonnościom z Kammergericht do administracji skarbowej.

20. 1871–1954

    Domu już nie ma, parceli owszem. Numer 1 leżał po wschodniej stronie uliczki, naprzeciw kościoła: księga adresowa z 1929 roku wymienia stronę kościelną jako numer 3 razem z Französische Straße 34, gdzie biura miały delegatura książęco-biskupia i proboszcz św. Jadwigi. Naprzeciwko Pruski Bank Kredytu Ziemskiego kazał Endemu i Böckmannowi wznieść w latach 1871–1873 piaskowcowy pałac o pięćdziesięciosiedmiometrowej fasadzie; w 1890 roku pod numerami 1, 2 i 2a mieszczą się trzy domy bankowe. Wojna bombowa uprzątnęła kwartał. Od 1954 roku na parceli banku stoi gmach administracji i magazynów Opery Państwowej według projektu Richarda Paulicka, Hinter der Katholischen Kirche 1–2, wpisany do rejestru zabytków.

21. 1882

    Gdy rada miejska uchwala cykl dziesięciu obrazów historycznych dla ratusza, jeden poświęcono wprowadzeniu ordynacji miejskiej: nadprezydent po uroczystym nabożeństwie odbiera przysięgę od nadburmistrza i pozostałych członków magistratu. Wniosek wyraźnie odnotowuje, że obraz daje sposobność ukazania między innymi „portretu nadburmistrza von Gerlacha” – obok portretu ustępującego prezydenta miasta Büschinga oraz radców Laspeyresa i Davida Friedländera.

22. 1939

    Berlin przemianowuje Lietzmannstraße w dzielnicy Mitte na Gerlachstraße na jego cześć; ulica znika w latach 60. wraz z odbudową dzielnicy.

23. Nachlass

    Listy do synów z lat 1792–1812, akta służbowe 1763–1813 oraz listy Struenseego, Raumera i poetki Anny Luise Karsch do niego przechowuje Archiwum Gerlachów Uniwersytetu w Erlangen.

24. Kinder

    Jedyna córka Sophie (1787–1807), wedle wspomnienia Ernsta Ludwiga „ośrodek domu”, wychodzi w 1804 roku za późniejszego generała Carla von Grolmana (1777–1843) i umiera po narodzinach córki Luise (1806); synowie Wilhelm, Leopold, Ernst Ludwig i Otto mają własne strony (Kraus 1994).

25. Namensform

    W urzędowych wykazach miasta Berlina figuruje do dziś po prostu jako „Leopold von Gerlach 1809 do 1813”, na czele listy nadburmistrzów. To tłumaczy częstą pomyłkę: chodzi nie o jego syna, generała i generała-adiutanta Leopolda von Gerlach (1790–1861), lecz o ojca.

26. Im Urteil der Familie

    Kuzyn synów, marchijski badacz dziejów Georg Wilhelm von Raumer (1800–1856), późniejszy dyrektor Tajnego Archiwum Państwowego, twierdził, że wszystko, co w czterech braciach osobliwe, pochodzi od Raumerów. Innym razem przyznał: ojciec był „czystym białym promieniem słońca”, a synowie „barwami załamanymi w pryzmacie”. Ernst Ludwig, który to zapisał, odpowiedział, że bracia bardzo wiele mieli po ojcu. Wstęp do pamiętników z 1891 roku podaje ten sam obraz, ale przypisuje go innemu Raumerowi: „ich kuzyn, dziejopis von Raumer”, czyli Friedrich von Raumer (1781 do 1873), miał powiedzieć, że ojciec był czystym białym promieniem słońca, a synowie barwami załamanymi w pryzmacie. Którego z dwóch kuzynów dotyczy, rozstrzygnąć się nie da; zapiski z 1903 roku wymieniają archiwistę, pamiętniki historyka. Wstęp wyciąga z tego jeszcze jeden wniosek: „Właśnie dlatego często ich później mylono, chwaląc generała za mowy parlamentarne, które wygłosił jego brat Ludwig”. Pewien przyjaciel miał zauważyć, że bracia mają nie tylko jeden język, lecz mówią też te same rzeczy.

27. Sein Wesen

    Jeszcze jako niepełnoletni był już radcą królewskim – tak zaczyna się wstęp do pamiętników z 1891 roku. Opisuje człowieka surowo pobożnego i konserwatywnego, któremu oświecony biurokratyzm ówczesnego ministra Vossa był wstrętny i który mimo wierności królowi ciepło trzymał się Rzeszy Niemieckiej. Dymisję ze służby państwowej wziął „bardzo wbrew woli Steina”. Trzymał się skromnych tradycji swojej rodziny, nie był przyjacielem zbytku ani towarzystwa, miał wiele pracy, a w wolnych godzinach czytał dawnych autorów; kochał studium źródeł historycznych, jeszcze bardziej zaś Pisma Świętego.

Źródła i literatura