Ernst Ludwig von Gerlach

Ernst Ludwig von Gerlach, czwarte dziecko tajnego radcy stanu Carla Friedricha Leopolda von Gerlacha (nabywcy Gut Rohrbeck), urodził się 7 marca 1795 roku w Berlinie. Studiował prawo w Berlinie, Getyndze i Heidelbergu, jako ochotnik wziął udział w wojnach wyzwoleńczych przeciwko Napoleonowi i został trzykrotnie ranny. Jako sędzia awansował przez Naumburg (1823), Halle (1829) i Frankfurt nad Odrą, gdzie w 1835 roku został następcą brata Wilhelma jako wiceprezydent, aż do stanowiska prezydenta naczelnego sądu krajowego i apelacyjnego w Magdeburgu (1844–1874). Politycznie należał do głównych założycieli Partii Konserwatywnej Prus; w izbie deputowanych kierował w latach 1855–1858 skrajną prawicą („frakcją Gerlacha”). W 1874 roku, po zainicjowanym przez Bismarcka postępowaniu w związku z jego pismem „Ślub cywilny a kanclerz Rzeszy”, odszedł z urzędu; w 1877 roku został jeszcze wybrany do Reichstagu, lecz zmarł cztery dni przed jego pierwszym posiedzeniem. Wspólnie z bratem Leopoldem współtworzył monarchiczno-chrześcijańską partię „Kreuzzeitung”. 18 lutego 1877 roku zmarł wskutek wypadku powozowego na moście Schöneberger w Berlinie.

Kronika

1. 1795

   Urodzony w Berlinie jako syn Carla Friedricha Leopolda von Gerlacha.

2. 1810–1815

   Studia prawnicze w Berlinie, Getyndze i Heidelbergu; trzykrotnie ranny jako ochotnik w wojnach wyzwoleńczych.

3. 1814

   Prowadzi dziennik kampanii („Tagebuch der Campagnen 1814”); od dzienników z czerwca 1815 zaczyna się seria kontynuowana do lutego 1877.

4. 1816–1818

   W latach berlińskich stara się o Luise Hensel, poetkę pieśni „Müde bin ich, geh zur Ruh”. O nią zabiegał wówczas także Clemens Brentano; spośród wielu konkurentów, pisze berlińskie studium z 1893 roku, tylko jeden zdobył jej miłość – Ludwig von Gerlach. Sam Brentano charakteryzuje go w liście: uczeńszy i poważniejszy niż młody oficer von Below, „w swoim genialnym roztargnieniu często zaniedbany z wyglądu”, prawnik jak tamten i jak tamten pozostający przy wojsku w ostatnich kampaniach, obaj „bez prawdziwego upodobania do tego stanu”. Luise Hensel wyrzekła się tego związku z ciężkim sercem i 7 grudnia 1818 przeszła na katolicyzm. Przez nią także jego brat Leopold trafił do kręgu Brentana.

5. 1817/18

   Jako pomocnik matki prowadzi w Rosnowie rokowania o separację z chłopami; we wrześniu 1817 bierze udział w ćwiczeniach landwehry w Myśliborzu i Gorzowie, aby wypełnić obowiązki „jako właściciel Rosnowa”. Do recesu separacyjnego wnosi klauzulę, że prawo i ustrój majątku mają poza tym pozostać w mocy; komisja ją odrzuca, ponieważ stosunek dworu do chłopów uległ zasadniczej zmianie.

6. 1823

   Radca wyższego sądu krajowego w Naumburgu.

7. 1824

   Zaręczyny 8 października z Auguste von Oertzen z Trieglaff, szwagierką Adolfa von Thaddena (Kröcher, Die alte Generation; Kraus 1994).

8. um 1824

   Byłby gotów odstąpić swój udział w Rosnowie za stosunkowo niewielką sumę – tak bardzo przeważały wówczas jego pomorskie związki wokół Trieglaffu. Do poważnych rokowań z braćmi nie doszło.

9. 1824–1826

   Od Auguste zachowało się czterdzieści dziewięć listów do niego, pisanych między listopadem 1824 a listopadem 1825, większość ze Szczecina i Trieglaffu, pojedyncze z Berlina, Gryfic i Naumburga. Ostatni, skatalogowany osobno, przyszedł z Naumburga 22 lutego 1826 roku – sześć tygodni przed jej śmiercią. Plik leży w archiwum rodzinnym.

10. 1825

    O zaręczynach z Auguste von Oertzen donosi do Meklemburgii jego brat Otto 22 stycznia, w liście do Jaspera von Oertzena: panna młoda jest z adresatem spokrewniona „w trzecim stopniu”. To wiąże małżeństwo z przyjaźnią, która zaczęła się w Getyndze. Przez żonę wszedł w drugie powinowactwo: Ernst Senfft von Pilsach, późniejszy nadprezydent Pomorza, poślubił siostrę Auguste. W zapiskach nazywa się go po prostu „moim szwagrem Senfftem”.

11. 1. Dezember 1825

    Ślub z Auguste von Oertzen w Vahnerow, w czwartek. Przyjechał 24 listopada; w nowo urządzonym domku mieszkała pani von Oertzen z narzeczoną. 27 listopada świętowano tam jej urodziny – ostatnie. W poranek ślubu wszyscy zebrali się w Trieglaff: poza rodziną babka, pani von Mellin, Pauline von Blanckenburg, która później została żoną jego brata Ottona, pani von Osten z Wietzmitz i szambelan von Schmeling.

12. 1826

    Jego pierwsza żona Auguste z domu von Oertzen (1802–1826) z Trieglaff umiera 6 kwietnia; o małżeństwie prowadzi osobny dziennik od 1 stycznia do dnia jej śmierci. Jego brat Otto poświęca jej dwa wiersze, których odpis leży w archiwum rodzinnym.

13. 14. Juli 1829

    Drugie małżeństwo z Luise von Blanckenburg (1805–1858); pierwsza żona, Auguste von Oertzen, zmarła w 1826 roku. Oba małżeństwa pozostają bezdzietne – wychowuje osierocone synów brata Wilhelma.

14. 1829

    Dyrektor sądu krajowego i miejskiego w Halle.

15. 1830

    Spór halleński. W „Evangelische Kirchenzeitung” atakuje profesorów halleńskich Geseniusa i Wegscheidera; wywołane tym poruszenie zajmuje wiosną wieczorne towarzystwo następcy tronu. Jego brat Leopold zapisuje w dzienniku, że po dojrzałym namyśle w pełni przyznaje się do sposobu postępowania brata: listu nie może podważyć nikt, kto na katolicką modłę nie odbiera świeckim prawa głosu w kościele, a bez niego przy obecnym tchórzostwie sprawa nie doszłaby do skutku. Najbardziej zdecydowanie opowiada się za nim następca tronu. Ministerstwo wypowiada się przeciw niemu, król trzyma się z dala, a Leopold konkluduje: bez królewskiej ochrony Ludwig przegrywa. Dla brata spór miał następstwo, które sam odnotował: został zbudzony ze snu, który uśpił go w partii ministerialnej. Ze sporu pozostał obraz, którego nikt już nie widział: w archiwum w Erlangen pod sygnaturą ER02383 leży jednokartkowy druk z 1830 roku, „karykatura nieznanego pochodzenia”. Pięć nazwisk, które katalog przy niej podaje, to dokładnie uczestnicy sporu – on sam, Tholuck, Hengstenberg, Wegscheider i Gesenius.

16. 1831

    Z jego dzieciństwa został kosmyk: „włosy małego Ludwiga” stoi na kopercie, którą przechowuje archiwum rodzinne. Skatalogowano ją z Marie von Raumer (1764–1831), siostrą jego matki Agnes, oraz z samą Agnes; obie zmarły w tym roku. Ta sama stara krewna zachowała też kosmyk małego Jakoba, urodzonego w 1830 roku. Między obydwoma kosmykami leży trzydzieści pięć lat. Marie była jedną z dwóch ciotek bliźniąt, które mieszkały w domu rodziców.

17. 1835

    Wiceprezydent Wyższego Sądu Krajowego we Frankfurcie nad Odrą, następca brata Wilhelma.

18. 1840

    Podczas hołdu składanego nowemu królowi wręcza swoje pismo przeciw dalszemu prześladowaniu luteranów. Brat Leopold odnotowuje to w dzienniku, pod dniem 26 tego miesiąca, gdy król przybył do Berlina.

19. 1842

    Jako wiceprezydent objeżdża sądy nadreńskie (dziennik lipiec/sierpień); w 1844 i 1852 roku podróże prowadzą go do Anglii.

20. 1841–1844

    Co naprawdę zajmuje go w tych latach, leży w osobnym zespole archiwum rodzinnego: pruska reforma prawa małżeńskiego. Sam protokołuje obrady rady państwa nad ustawą małżeńską od 18 stycznia do 24 maja 1843 roku i pisze memoriały o ograniczeniu przyczyn rozwodu, o przysiędze w sprawach małżeńskich, o separacji czasowej. Pomiędzy nimi listy jego rozmówców: Friedricha Carla von Savigny z 21 kwietnia 1843, prezesa sądu kameralnego Wilhelma Bornemanna z 27 lutego 1843, ministra spraw wewnętrznych von Rochowa z 13 maja 1844, Adolfa von Kleista z 10 czerwca 1841. Obok tego opinie o obsadzie sądów wyższych, o kodyfikacji, o sporze kompetencyjnym oraz, około 1839 roku, dziesięć stron „Heglizm w Prusach”. Trzydzieści lat później ślub cywilny postawi go przed sądem.

21. 1844

    Prezydent naczelny sądu krajowego i apelacyjnego w Magdeburgu (do 1874).

22. 1844

    Dnia 28 maja on i Luise Johanna zawierają umowę spadkową i testament.

23. 1844

    Jak daleko sięgał jego wpływ, pokazuje pomorski życiorys Hansa von Kleist-Retzowa: na młodego referendarza wpływ decydujący wywarli, jak czytamy, „przede wszystkim późniejsi znani przywódcy polityczni Leopold i Ludwig von Gerlach oraz późniejszy redaktor »Kreuz-Zeitung« Hermann Wagener”. Cztery lata później ci sami trzej zakładają wraz z Kleist-Retzowem gazetę.

24. 1848

    Współzałożyciel Neue Preußische Zeitung („Kreuzzeitung”); karykatura z 1849 roku przedstawia go jako „nowego Piotra z Amiens” wzywającego do krucjaty.

25. 1849

    Członek Pierwszej Izby; 1852–1858 członek izby deputowanych (okręg Koszalin), od 1855 założyciel i przewodniczący „frakcji Gerlacha”; od 1873 ponownie w landtagu. Ponadto w latach 1849–1851 w parlamencie unijnym w Erfurcie i 1849–1857 w brandenburskim sejmie prowincjonalnym (BIORAB). W lutym 1850 należy do małej grupy skrajnej prawicy (Bethmann-Hollweg, hrabia Schlieffen, Uhden, Kleist-Retzow, hrabia Krassow i inni), która składa przysięgę na konstytucję tylko z zastrzeżeniami opublikowanymi w Kreuzzeitung (Kölnische Zeitung 8 lutego 1850).

26. 1849

    W debacie izby o fideikomisach żąda całkowitego skreślenia trzech odnośnych paragrafów – nawet, jak mówi, gdyby uważał ich treść za słuszną: widzi w nich „tylko nagi frazes rewolucyjny, zdobycz marcową” i chce rozwiązania trudności „drogą solidnego ustawodawstwa”. Nawet przeciwnik przyznaje, że spośród wniosków „jedyny użyteczny jest wniosek von Gerlacha – jest w nim przynajmniej konsekwencja”. Dla rodziny, która od 1809 sama posiadała fideikomis, nie było to pytanie abstrakcyjne.

27. 1849 (Wrangel)

    W Sanssouci poznaje go feldmarszałek Wrangel i potem bez przerwy go chwali – najpierw przed jego bratem Leopoldem, potem przed królem: jego trzy rany, wierność barwom, odwagę. Król przyznaje mu rację i, jak notuje Leopold, z pewną niesprawiedliwością przeciwstawia mu byłego prezesa sądu kameralnego von Kleista, którego nie może już widzieć, odkąd ten go „opuścił” – tak król nazywa jego prośbę o dymisję.

28. 1850–1852

    Jak widziała go strona przeciwna, pokazuje berliński tygodnik satyryczny tamtych lat. Nazywa go wprost „głową partii Kreuz-Zeitung”, stawia w „galerii świętych Kreuzzeitung” na pierwszym miejscu „św. Gerlacha” – przed Wagenerem i Stahlem – i każe mu w szeregu odmów powiedzieć: „Żadnego absolutyzmu, bo bez despotyzmu nie jest już możliwy”. O sporze o Izbę Pierwszą pisze w 1852: „Partia Bethmanna wie tylko, czego nie chce; partia Gerlacha wie, czego chce. Ale to, czego chce, jest tak upiorne, że wielu się tego boi i ucieka”. Pisma satyryczne są przeciwnikami, nie świadkami – ale pokazują, jak wyraźnie rozpoznawalny był jego kierunek.

29. 1850

    Scena utrwalona przez sprawozdanie prasowe: przemawia „przed bardzo pustymi ławami” za formułą przysięgi „tak mi dopomóż Bóg” i zaleca ochronę prawa Kościoła – „prawa podstawowego wszystkich praw podstawowych”. Przed głosowaniem poseł von Vincke zauważa, że podczas tej mowy izba, zwłaszcza po prawej stronie, opustoszała tak dalece, iż wątpi w kworum.

30. 1850

    Spór wśród przyjaciół o to, co pisze: Jasper von Oertzen, znający go od lat, rozpoznaje w nim anonimowego autora „Rundschauen” w Kreuzzeitung i 2 sierpnia wytyka mu sposób, w jaki traktują Meklemburgię-Strelitz. Gerlach odpowiada obszernie, deklaruje się jako „otwarty na pouczenie”, nazywa jednak zarzucane rozbieżności nieistotnymi i sądzi, że w rzeczy głównej są zgodni. Oertzen odpisuje 30 września.

31. 30. März 1850

    Na radzie ministrów w Bellevue Radowitz wygłasza referat o odstępczych książętach i o „niebezpieczeństwie wpływu spółki Stahla i Gerlachów”. Tym samym grupa wokół niego, jego brata Leopolda i filozofa prawa Friedricha Juliusa Stahla otrzymuje nazwę, którą nadaje jej przeciwnik – i pada ona w obecności króla.

32. 17. November 1851

    Przesyła bratu Leopoldowi list Bismarcka, a Leopold przepisuje do dziennika ustęp o hamburskiej sprawie konstytucyjnej. Bismarck, od lata pruski poseł przy odnowionym sejmie związkowym, opisuje w nim swoje manewry w komisji reklamacyjnej i kończy zdaniem skierowanym do brata: „W ogóle junkier północnoniemiecki, łajcie go w swoich przeglądach, jak chcecie, jest przecież w Niemczech jednookim wśród ślepych; w tym kraju są tylko junkrzy i krawcy, a prawdziwy junkier występuje jedynie na nizinie północnoniemieckiej”. „Przeglądy” to jego własne teksty w Kreuzzeitung.

33. 1851 (Wien)

    Jak daleko sięgała ta sława, dowiaduje się Leopold od austriackiego szambelana: pan von Hammerstein, cesarsko-austriacki major, mówi mu, że cesarz Franciszek Józef bardzo wysoko ceni „stronnictwo Gerlachów”. Leopold to zapisuje i zaraz dodaje, jak obca jest mu polityka austriacka.

34. 1852 (Kammerdebatte)

    W debacie o opodatkowaniu wspólnot religijnych zajmuje stanowisko, które z dzisiejszej perspektywy jest antysemickie: przeciw Bethmannowi-Hollwegowi oświadcza, że „Żydzi” są „nie społecznością religijną, lecz narodem”, a w podatku widzi karę za rewolucję. Żydowski poseł Veit odpowiada, że ani konstytucja, ani ustawodawstwo nigdzie nie uważają Żydów za naród – jeśli Gerlach to ignoruje, nie dziwota, skoro także Powszechne Prawo Krajowe jest dla niego pochodzenia „rewolucyjnego”. Wymiana zdań figuruje w sprawozdaniach izbowych pomorskich gazet.

35. 1855

    Krzyż komandorski Królewskiego Orderu Domowego Hohenzollernów dla „pierwszego prezydenta Sądu Apelacyjnego w Magdeburgu, von Gerlacha” (Justiz-Ministerialblatt 26 stycznia 1855).

36. 1857

    Otwiera debatę budżetową i przedstawia przy tym, jak z uznaniem stwierdza hrabia Schwerin, „poniekąd program swojej partii”: oszczędność, rozróżnienie wydatków produkcyjnych i nieprodukcyjnych, ochronę prawa budżetowego. Premier von Manteuffel odpowiada, że wystąpienie było bardziej apelem do izby niż do rządu. Przeciw posłowi von Patow, który twierdził, że staropruskie żołnierstwo zawiodło w 1806 i zostało zrehabilitowane w 1813 przez armię ludową, zaznacza „jako uczestnik walk 1813 roku”, że bez trzonu staropruskiego stanu żołnierskiego armia nie zdobyłaby Francji i Niemiec. Poseł Herzberg wylicza mu, że wielokrotnie nazywał urzędników „czeladzią” i trzynaście razy mówił o ich głodzie i niedostatku.

37. 1858

    Jego druga żona Luise umiera 5 sierpnia podczas kuracji w Suderode w Harzu na drugi udar (Magdeburgische Zeitung, 10 sierpnia 1858); zostaje tam pochowana 10 sierpnia – bratankowie Friedrich i Jakob, Philipp Nathusius i Wilhelm von Kügelgen wspierają dwukrotnego wdowca (Kraus 1994).

38. 1864–1876

    Sam kontynuuje dzieje rodziny. W archiwum rodzinnym leżą cztery tomy jego ręką: do 1840, następnie 1840–1853, 1853–1864 i 1864–1876. Sam ostatni liczy 451 stron. Na końcu umieszcza krótką charakterystykę rodzinnych osobliwości. Czterej bracia nie byli ani palaczami, ani pływakami, ani myśliwymi; żaden nie łożył na budowę katedry w Kolonii ani na Fundację Gustawa Adolfa, żaden nie nosił orderów, gdy nie musiał, żaden od 1820 roku nie bywał w teatrze, żaden nie był wolnomularzem. Mieli za to zamiłowanie do ludzi – i do książek, ojciec aż do końca życia.

39. 1864 (Kopenhagen)

    W środku wojny kopenhaska gazeta powołuje się na niego. Dwudziestego ósmego maja 1864 roku Dagbladet waży roszczenia spadkowe Augustenburczyka: jeśli znawcy prawa państwowego jak Pernice, prawnicy jak von Gerlach i mężowie stanu jak von Bismarck mówią, że prawa dziedziczenia są bardzo zawiłe, a roszczenia bardzo wątpliwe, to sąd ten waży więcej niż sąd całego wydziału teologicznego. Chodziło o wydział kilonski, który krótko przedtem rzucił klątwę na Kreuzzeitung. Czytano go w Kopenhadze na tyle uważnie, że wiedziano tam również, kto pisze w jego piśmie miesięczne przeglądy.

40. 1873–1877

    Głosami Centrum poseł nadreńskiego okręgu Sieg-Mülheim-Wipperfürth: w wyborach uzupełniających 15 stycznia 1873 otrzymuje 242 głosy elektorów wobec 174 dla Lukasa, a 17 stycznia zasiada w izbie deputowanych „w pierwszym rzędzie Centrum” (Bonner Zeitung 16 stycznia, Echo der Gegenwart 18 stycznia 1873). W listopadzie 1873 i październiku 1876 zostaje wybrany ponownie obok księdza Dautzenberga – prasa Centrum poleca protestanta, bo „z tak męską stanowczością wystąpił w obronie praw Kościoła katolickiego” (Bonner Zeitung 5 listopada 1873, Deutsche Reichs-Zeitung 25 października 1876). W styczniu 1874 bezskutecznie wnosi o skreślenie z ustawy o aktach stanu cywilnego zniesienia przymusu chrztu i zakazu małżeństw między osobami różnych wyznań, gdyż „coraz bardziej wypierałoby to chrześcijaństwo i sakrament z rodziny” (Deutsche Reichs-Zeitung 22 stycznia 1874). Po jego śmierci okręg wybiera 31 maja 1877 na następcę Friedricha von Kehlera (Deutsche Reichs-Zeitung 2 czerwca 1877).

41. 1874

    Odejście z urzędu po postępowaniu i grzywnie za pismo „Ślub cywilny a kanclerz Rzeszy”. Już pismo „Kaiser und Papst” (1872) wywołało burzę w prasie – portal prasowy liczy ponad 200 wzmianek w latach 1872/73.

42. 1877

    Śmierć 18 lutego wskutek wypadku powozowego na moście Schöneberger w Berlinie, cztery dni po wyborze do Reichstagu; grób na cmentarzu katedralnym II w Berlinie. Pogrzeb 21 lutego: nabożeństwo pastora Knaka w małym kościele betlejemskim, potem kondukt przechodzi przez Leipziger Straße, Spittelmarkt, Molkenmarkt i Alexanderplatz na stary cmentarz parafii katedralnej przy Elisabethstraße – Kreuzzeitung przeżywa go niemal jako demonstrację przeciw Bismarckowi (Kraus 1994). Wypadek: 16 lutego przejechany przez wóz pocztowy (Kölner Sonntags-Anzeiger); na pogrzeb o 15:00 przybywają feldmarszałek Manteuffel i frakcja Centrum in corpore (Hallische Zeitung, Düsseldorfer Volksblatt). Bońska gazeta Centrum wylicza wśród żałobników „kolegów parlamentarnych v. Gerlacha ze wszystkich frakcji”, feldmarszałka Manteuffla, Uhdena, Kleista-Retzowa, Hegla oraz czterech bratanków określanych jako „synowie adoptowani” ze starym służącym; za trumną jedzie około pięćdziesięciu powozów. Jego świeżo zdobyty mandat do Reichstagu z Osnabrück pozostaje nieobsadzony (Deutsche Reichs-Zeitung 23 lutego, Pfälzer Zeitung 15 marca 1877).

43. 1877 (Nachruf in Kopenhagen)

    Trzy dni po jego śmierci kopenhaskie Fædrelandet zamieszcza nekrolog. Zaczyna się tak: osiemnastego lutego zmarł znany polityk pruski, przywódca partii junkierskiej, Ernst Ludvig von Gerlach. To, co następuje, zgadza się co do szczegółów – dzień urodzenia, miejsca studiów, trzy rany, awans na porucznika strzelców, założenie Kreuzzeitung, lata w Izbie Panów i w Izbie Posłów, zerwanie z Bismarckiem, na koniec głosy z Centrum i poparcie dla Hanowerczyków na kilka dni przed śmiercią. Jest w nim jeden błąd. Gazeta czyni go w 1844 roku pierwszym prezesem sądu we Frankfurcie nad Odrą; tam był od 1835 roku wiceprezesem, a w 1844 poszedł do Magdeburga. Pomyłka ma swój powód: urząd frankfurcki piastował przed nim jego brat Wilhelm.

44. 1923

    W siedemdziesiątą piątą rocznicę „Neue Preußische Zeitung” wspomina swoje powstanie. Klaus von Gerlach zbiera numery jubileuszowe i poświęcone im teksty – dwadzieścia gazet i wycinków sięgających 1898 roku, dziś w archiwum rodzinnym.

45. Nachlass

    Około 17 000 jednostek – 15 000 listów od blisko 9 000 korespondentów, dzienniki 1815–1877, memoriały, inwentarz spadku z 9 marca 1877 – stanowi trzon Archiwum Gerlachów, które w 1954 roku trafiło na Uniwersytet w Erlangen za sprawą Hansa-Joachima Schoepsa (Kalliope: 3 383 rekordy). Są wśród nich listy Ottona von Bismarcka. Klaus von Gerlach opracował je po wojnie: w Berchtesgaden w latach 1949–1951 powstało sześćdziesięciopięciostronicowe studium „Ludwig von Gerlach i Otto von Bismarck w świetle listów Bismarcka w archiwum rohrbeckim”, zachowane w dwóch maszynopisach.

Źródła i literatura