Jakob von Gerlach

Kronika

1. 1830

   Urodzony 20 marca w Kläden jako syn Wilhelma von Gerlacha; matka Ida umiera trzy tygodnie później. Z tego czasu pochodzi koperta z lokiem włosów, opisana „włosy małego Jakuba”; skatalogowano ją razem z Marie Raumer (1764–1831), siostrą jego babki Agnes. Dziecko straciło matkę, a stara krewna zachowała kosmyk. Stuletnia historia misji berlińskiej podaje natomiast w 1924 roku Berlin jako miejsce urodzenia – wbrew przekazowi rodziny, który wiąże to miejsce ze śmiercią matki. Zapiski jego wuja są dokładniejsze niż jakikolwiek dokument: urodzony „o wpół do czwartej po południu w Kläden, majątku pana von Levetzow”, jako piąty syn; ochrzczony 4 kwietnia, w dniu urodzin ciotki Levetzow, w Kläden, z Ernstem Ludwigiem jako nieobecnym ojcem chrzestnym. I w tym samym wierszu bilans długiego życia: „którego kocham czule już czterdzieści sześć lat, po dziś dzień – 18 grudnia 1876 roku”.

2. 1858

   Ślub w Vinzelbergu z Idą Sophie von Kröcher (1830–1905), najmłodszą córką Wilhelma von Kröchera i Sophie hrabianki von Alvensleben-Erxleben; małżeństwo pozostaje bezdzietne. Właściciel majątku rycerskiego Platowo i współwłaściciel Rohrbeck.

3. 1861–1892

   Landrat powiatu Gardelegen, tajny radca rządowy; w Izbie Deputowanych 1866/67 i 1882–1888. Właściciel majątku Platowo, współwłaściciel Rosnowa; od 1892 roku joannita, od 1898 rycerz sprawiedliwości; prezes Berlińskiego Towarzystwa Misyjnego. We wrześniu 1891 podpisuje wraz z Augustem von Gerlachem-Parsow odezwę na budowę sali Berlińskiej Misji Miejskiej (Rhein- und Ruhrzeitung 18 września 1891); 31 sierpnia 1892 zostaje – wraz z Augustem von Gerlachem-Parsow – na wniosek mistrza zakonu księcia Albrechta mianowany rycerzem honorowym zakonu joannitów (Reichsanzeiger 31 sierpnia 1892). Nominacja „pełniącego obowiązki landrata, asesora sądowego Jakoba von Gerlacha z Vollenschier” następuje w czerwcu 1861 (Staats-Anzeiger 25 czerwca 1861). Jako „młodociany landrat” staje się w 1862 znany w całych Niemczech dzięki „historiom myśliwskim z Letzlingen” – prasa liberalna kpi z adresów lojalnościowych sołtysów i pastorów zwołanych na polowanie dworskie w Letzlingen, na które w listopadzie przybywa także Bismarck (Nationalzeitung 4 kwietnia, Kölnische Zeitung 6 listopada 1862). Z dniem 1 lipca 1892 otrzymuje wnioskowaną dymisję; urząd przejmuje Konrad von Goßler-Zichtau (Hallische Zeitung 6 lipca 1892). Nawet londyński Morning Post wybiera zredagowany przez niego adres lojalnościowy i wyszydza jego „azjatyckie ubóstwienie” króla (Neue Würzburger Zeitung 12 listopada 1862). W Izbie Deputowanych rozbawia w styczniu 1867 izbę uwagą, że bez Izby Panów „nie dałoby się w ogóle rozpoznać Prus” (Hallische Zeitung 15 stycznia 1867). Zaraz na początku urzędowania, w latach konfliktu konstytucyjnego, rejencja magdeburska prowadzi w latach 1861–1865 „dochodzenie przeciw landratowi von Gerlachowi w Gardelegen z powodu wykroczenia prasowo-policyjnego” (Archiwum Krajowe Saksonii-Anhalt, C 28 If nr 1878).

4. 1861/62

   Konflikt z pruskim ministrem spraw wewnętrznych Maximilianem hrabią von Schwerin-Putzar (1804–1872) zajmuje go od 13 listopada 1861 do 7 lutego 1862, w pierwszym roku urzędu landrata w Gardelegen. Archiwum rodzinne przechowuje z tego cztery rękopisy jego ręką, dwa bruliony listów, siedem druków i dziewięć gazet – spór toczono więc publicznie. Powód pokazuje druga jednostka: 18 listopada 1861 ukazuje się w gazecie jego odezwa wyborcza, pięć dni po wybuchu sporu. Izbę Poselską wybrano 6 grudnia.

5. 1890

   Na początku maja zleca sądowi obwodowemu w Königsbergu w Nowej Marchii sporządzenie wyciągów z księgi wieczystej majątku Rohrbeck – jedenaście stron, zachowanych w archiwum rodzinnym. Jego brat Friedrich umiera na tym samym majątku półtora roku później.

6. 1892

   Kawaler honorowy zakonu joannitów (saksońskie stowarzyszenie prowincjonalne), w 1898 roku kawaler sprawiedliwości.

7. 1892

   Jak stanął na czele misji berlińskiej, opowiada jej stuletnia historia: gdy prezes sądu kameralnego Rathmann złożył prezydenturę z powodu nadmiaru obowiązków, komitet po raz pierwszy nie znalazł nikogo we własnych szeregach i długo na próżno pukał do różnych drzwi. Wybrał wówczas świeżo emerytowanego landrata z Gardelegen – pierwszego prezydenta, który nie mieszkał w Berlinie ani nawet przy łatwo dostępnej stacji kolejowej. Obawa okazała się bezpodstawna: urząd sprawował, jak podano, z dokładnością starego pruskiego urzędnika.

8. 1894/1897

   Za jego prezydentury misja berlińska kupiła na południowy wschód od Bethanie w Wolnym Państwie Oranii trzy sąsiadujące farmy o łącznej powierzchni dziesięciu tysięcy magdeburskich morgów, przy węźle kolejowym z dużymi warsztatami. Odtąd nazywały się Springfontein, Berlin – i Gerlachstal. W 1897 roku powstała tam stacja Springfontein-Gerlachstal pod kierunkiem doświadczonego w rolnictwie misjonarza Sandrocka. Gmina pozostała mała, ponieważ w warsztatach kolejowych kolorowych robotników stopniowo zastępowano białymi; w czasie wojny burskiej niemiecka ambulansa urządziła w Gerlachstal szpital, później stały tam dwa duże obozy dla uchodźców.

9. 1893

   Sejmik powiatowy wybiera landrata w st. sp. na deputowanego powiatowego (Hallische Zeitung 20 kwietnia 1893); w 1898 stowarzyszenia zawodowe i organy wykonawcze wybierają go – jako członka zarządu rolniczego stowarzyszenia zawodowego prowincji saskiej – na zastępcę niestałego członka Urzędu Ubezpieczeń Rzeszy (Reichsanzeiger 10 grudnia 1898).

10. 1894/1896

    Pobyty uzdrowiskowe w Marienbadzie – w 1894 „z małżonką z Vollenschier”, w 1896 w domu fundacji Fryderyka Wilhelma (Marienbader Tagblatt i lista kuracjuszy).

11. 1901

    W wyborach przedstawicieli związków zawodowych ubezpieczeniowych do Urzędu Ubezpieczeń Rzeszy „tajny radca rządowy i landrat w st. sp. w Vollenschier” otrzymuje 11 400 604 głosów (Amtliche Nachrichten des Reichs-Versicherungsamts 1901).

12. 1903

    Wydaje zapiski swojego stryja Ernsta Ludwiga von Gerlacha w dwóch tomach (Schwerin).

13. 1903

    Z okazji urodzin cesarza jego żona Ida Sophie otrzymuje Order Luizy drugiego oddziału, drugiej klasy (Reichsanzeiger 27 stycznia 1903); już w 1899 „pani tajna radczyni rządowa von Gerlach z domu von Kröcher z Vollenschier” figurowała na liście odznaczeń (27 stycznia 1899). W styczniu 1904 jako „Geh. Reg.-Rat von Gerlach, Vollenschier” podpisuje obok generalnych superintendentów i prezydentów rejencji apel o wzmocnienie pracy społecznej chrześcijaństwa ewangelickiego (Neue Westfälische Volks-Zeitung 4 stycznia 1904).

14. Oktober 1903

    Na piątym zwyczajnym synodzie generalnym ewangelickiego Kościoła krajowego staje na porządku dziennym sprawa pojedynku. Komisja wnosi, by synod „na nowo zaświadczył, że pojedynek jest grzechem”. Referent hrabia Stosch-Hartau mówi przeciw temu, po czym zabiera głos synodał, landrat w stanie spoczynku von Gerlach-Vollenschier. Sprzeciwia się właśnie słowu grzech, zrównuje pojedynek z obroną konieczną i dodaje, że i wojna jest pojedynkiem między dwoma cesarzami albo królami. Protokół odnotowuje okrzyki i żywy sprzeciw. On obstaje przy swoim: pojedynek to kwestia prawna, nie teologiczna, a synod nie jest władny o niej rozstrzygać. Odpowiada mu kaznodzieja dworski w stanie spoczynku Stoecker: referent lepiej by zrobił, nie podejmując się referatu; panowie może nie wierzą, jak głęboko pojedynek rani uczucia ludzi pobożnych. Przeciw partii przewrotu będzie się walczyć złamanym mieczem, dopóki uznaje się pojedynek za zgodny z chrześcijaństwem. Wnuk pierwszego nadburmistrza Berlina staje więc we własnym Kościele po stronie przegrywającej. Brzmienie drukuje „Saale-Zeitung” 29 października 1903 roku; sześć innych pism podaje je nazajutrz.

15. 1907

    Order Orła Czerwonego trzeciej klasy z kokardą dla „landrata w st. sp., tajnego radcy rządowego von Gerlacha z Vollenschier” (Reichsanzeiger 19 kwietnia 1907).

16. 1908

    Umiera 26 listopada w Berlinie; jako wdowiec mieszkał w kröcherowskim majątku Vollenschier.

Źródła i literatura