Leopold von Gerlach

Ludwig Friedrich Leopold von Gerlach, drugi pod względem wieku z czterech braci (najstarszy był Wilhelm, 1789–1834), urodził się w Berlinie 17 września 1790 roku. Jako generał-adiutant króla Fryderyka Wilhelma IV był jednym z najpotężniejszych doradców politycznych Prus w fazie reakcji po rewolucji 1848 roku. Niezdecydowany król przedkładał jego prywatną radę nad rady swoich ministrów – Leopold von Gerlach był wśród nich najbardziej wpływowy. Wspólnie ze swoim bratem Ernstem Ludwigiem współtworzył konserwatywną partię „Kreuzzeitung” i postrzegał siebie jako strażnika chrześcijańsko-monarchicznego porządku państwowego. Zmarł 10 stycznia 1861 roku w Poczdamie na przeziębienie, które złapał, idąc przez wiele godzin bez nakrycia głowy za kondukcją pogrzebową Fryderyka Wilhelma IV. Został pochowany obok swojej żony Johanny z domu hrabianki von Küssow na rodzinnym majątku Rohrbeck.

Kronika

1. 1790

   Urodzony w Berlinie jako drugi syn Carla Friedricha Leopolda von Gerlacha.

2. 1799

   W wieku dziewięciu lat trafia do gimnazjum joachimsthalskiego, w 1803 roku do Académie militaire. O latach szkolnych sam później sądził, że był leniwy i lekkomyślny – wstęp do pamiętników przypisuje to jego wczesnej dojrzałości. W akademii okazał w każdym razie dość ciekawości, by zyskać przychylność swego nauczyciela Ancillona, późniejszego ministra.

3. 1806

   Pięć dni przed bitwą, dziewiątego października, szesnastolatek wstępuje do armii jako chorąży pułku von Arnim. Wstęp do pamiętników z 1891 roku wymienia bitwę pod Auerstedt, nie pod Jeną, i pojmanie nie na polu bitwy: 15 października dostaje się do niewoli w Erfurcie wskutek kapitulacji, a pod koniec miesiąca jest z powrotem w Berlinie. Starsze opracowania mówią o Jenie; obie bitwy stoczono tego samego dnia.

4. 1808–1810

   Jego prośbę o dymisję z 1808 roku król odrzuca w łaskawych słowach: Jego Królewska Mość sądzi, że wyrośnie z niego bardzo przydatny oficer. Wraz z odmową otrzymuje pozwolenie na studia. W Getyndze słucha przede wszystkim prawnika Hugona, w Heidelbergu obraca się wśród przyjaciół i, jak to ujęto, kobiet pełnych ducha; stamtąd odwiedza Schuberta i Tiecka w Monachium oraz Jeana Paula w Bayreuth. Pobudziła go wcześniej szkoła romantyczna: rozbudzone zainteresowanie średniowieczem i jego sztuką doprowadziło go wówczas przynajmniej do historycznego zrozumienia chrześcijaństwa. Żywą siłą stało się ono dla niego dopiero później.

5. 1811

   Po powrocie do Berlina zgłasza się do rejencji w Poczdamie – za zgodą króla, wyproszoną na życzenie ojca, z zastrzeżeniem swego stosunku wojskowego i obowiązku stawienia się, gdy tylko zostanie wezwany. Zdaje egzamin świetnie i pracuje jako referendarz. Bardziej niż suche sprawy urzędowe pociąga go polityka, wspierana przez kontakty z Alexandrem von der Marwitz, bratem znanego generała, i z oficerami gwardii. Zgodni w opozycji wobec liberalizmu i w nienawiści do Francji, młodzi ludzie śledzą bieg wydarzeń. Już w 1810 roku, przy ślubie Napoleona z Marią Ludwiką, zauważył, że to znak jego rychłego końca: szuka zabezpieczenia dla rodziny.

6. 1811/12

   Jako dwudziestojednolatek należy w Berlinie do kręgu chrześcijańsko-niemieckiego towarzystwa stołowego, gdzie spotykają się oficerowie i pisarze: Heinrich von Kleist, Achim von Arnim, Adam Müller, Clemens Brentano, jego przyjaciel Ernst von Pfuel – i Carl von Clausewitz, świeżo powołany na wykładowcę akademii wojennej. Opis tego kręgu nazywa go „tryskającym dowcipem i humorem młodym Leopoldem von Gerlach”, którego Clausewitz przedstawia jako najzabawniejszego i najmilszego człowieka, jakiego kiedykolwiek widział.

7. 25. Januar 1813

   Gdy tego dnia król wyrusza do Wrocławia, Gerlach i Marwitz biorą bezterminowy urlop, by za nim podążyć. Z Wrocławia pisze: „Tu we Wrocławiu nikt nie wątpi w wojnę … Cudowny to czas, wszystko odżywa, wszystko zmierza do jednego celu. Na wale, na Rynku, przed bramami ćwiczą wojska, wszyscy biegają, by się uzbroić, i niemal wszyscy rzemieślnicy pracują dla wojny. … Król słusznie nazywa ten czas zmartwychwstaniem”. W zgromadzonym tłumie rozróżnia trzy stronnictwa: arystokratów, bez pozycji i bez siły, którzy nie śmią wystąpić jako stronnictwo; demokratów, do których należą „najznamienitsi i najsilniejsi ludzie naszego kraju”, wrogowie szlachty, sądownictwa patrymonialnego i pańszczyzny; oraz anarchistów, „studentów, doktorów, księgarzy, którzy nie wiedzą, jak wygląda świat”. Ich przywódcą ma być Jahn – „który wcale na takiego nie wygląda, z łysą głową i piękną twarzą; wydał mi się prosty, rzetelny i praktyczny”.

8. März 1813

   „Za sprawą generała Scharnhorsta, który kazał mnie do siebie wezwać, zostałem przydzielony do służby przy starym Blücherze; Scharnhorst uważał mnie jednak za przydzielonego do swojej osoby. Wszyscy mi zazdrościli, a ja byłem szczęśliwy, że jestem au centre des affaires”. Gdy melduje się u króla, ten pyta o ojca, który był już bardzo chory i przez wzgląd na którego syn dłużej został w Berlinie, i dodaje łaskawie, że wie, iż Gerlach zdobył wiele wiadomości; oby teraz dobrze je wykorzystał. Dwudziestego pierwszego marca podąża za kwaterą główną. Obok stoi zaraz sąd o własnej karierze: „Wkrótce zrobiło mi się nieswojo przy moim świetnym stanowisku, i nie bez racji, gdyż całkiem oddaliło mnie ono od służby liniowej, co odczuwałem zawsze w mojej wojskowej drodze”.

9. 1813–1815

   Na wezwanie króla ponownie przyjęty jako podporucznik i przydzielony do sztabu Blüchera. Walczy pod Großgörschen, Budziszynem, nad Kaczawą, pod Lipskiem, La Rothière, pod Paryżem, pod Ligny i Wavre, zostaje kilkakrotnie ranny i otrzymuje obie klasy Krzyża Żelaznego. W październiku 1815 trafia jako kapitan do Wielkiego Sztabu Generalnego.

10. 1819

    Ślub z hrabianką Johanną von Küssow (1796–1857) – przez nią rodzina wywodzi się od von Sacków, założycieli Rosnowa. Ślub odbył się w listopadzie w Nedel na Pomorzu Tylnym; młoda para przeniosła się potem do berlińskiego domu rodziny, do wynajmowanego dotąd mieszkania na parterze.

11. 1823–1824

    W tych latach major mieszka w domu rodzinnym: „v. Gerlach, L. F., major, hinter der katholischen Kirche 1”. Między podróżami do Petersburga a służbą w sztabie generalnym Berlin pozostaje stałym adresem, a stałym adresem jest dom matki.

12. 1826

    Adiutant księcia Wilhelma Pruskiego.

13. 26. März 1826

    Z księciem jedzie do Petersburga na uroczystości pogrzebowe cesarza Aleksandra I. „Dziś rano książę, generał Thile i ja przyjęliśmy Komunię Świętą w kościele św. Anny”, pisze. Potem kondukt rusza z cerkwi Kazańskiej do soboru Pietropawłowskiego: chóry kapłanów są wspaniałe, cesarzowa matka głośno szlocha, a gdy trumnę spuszczają do obitej czernią krypty, cesarzowe się oddalają. Do domu idą po lodzie Newy. W Petersburgu ujmuje się za odesłanym z Rosji kaznodzieją Gossnerem, zdobywa dla księcia sporną książkę i przekonuje go o niewinności tego człowieka. Szóstego kwietnia jadą jeszcze do kolonii wojskowych, sto czterdzieści wiorst w siedem godzin.

14. 1828

    15 lutego przychodzi na świat syn Berndt, podczas gdy ojciec jest w Petersburgu. Ernst Ludwig notuje: „Gdy wracałem z posiedzenia trybunału, Hannchen właśnie szczęśliwie powiła syna. Wszyscy byli pełni radości. Radowitz cieszył się jak dziecko. Dużo myśleliśmy o zmarłym Georgu i o nieobecnym w Petersburgu ojcu”. Georg był najstarszym synem; zmarł jako dziecko. Noworodek dostał jego imię na drugim miejscu: Berndt Georg Wilhelm.

15. 2. Dezember 1847

    W Berlinie mówi się, że trzej bracia rządzą kościołem. Zapisuje to: „Dziś mi opowiedziano, że w mieście powszechnie się rozgłasza, jakobyśmy my, trzej bracia, rządzili kościołem, mianowali trzech prezesów konsystorza i kazali im tańczyć, jak im zagramy. Ile w tym prawdy? Na zewnątrz nic, wewnątrz bardzo niewiele, odrobina względnej konsekwencji i zasady”. Nazajutrz notuje, co sam uważa za słuszne: głównym zadaniem polityki tego czasu jest odbierać królowi rządy nad kościołem coraz bardziej. Królowi jest to najwyraźniej za ciężkie; naciskany przez swoje świeckie okoliczności, sprawuje je wbrew własnemu przekonaniu.

16. Februar/März 1848

    Ministerstwo Spraw Zagranicznych zakłada akta o „wysłaniu generała majora Leopolda von Gerlacha do Kopenhagi”, złożone pod hasłem ruchu narodowego w Szlezwiku-Holsztynie (III. HA MdA, I nr 8327/4). Podróż przypada na tygodnie bezpośrednio przed marcowym powstaniem w Berlinie.

17. 11. Februar bis 9. März 1848

    To, co akta ministerstwa spraw zagranicznych prowadzą jako sprawę urzędową, da się w gazetach prześledzić dzień po dniu. Powodem była zmiana na tronie w Kopenhadze: Chrystian VIII zmarł 20 stycznia. Ósmego lutego berliński korespondent donosi, że generał von Gerlach, „jeden z naszych najbardziej energicznych mężów stanu”, ma wkrótce wyruszyć ze specjalną misją do Danii, a udzielone mu instrukcje noszą piętno „odpowiadające niemieckiemu duchowi naszego ojca ojczyzny”. Kilka dni później figuruje na berlińskiej liście wyjeżdżających – generał major i dowódca pierwszej brygady gwardyjskiej obrony krajowej, do Kopenhagi. Berlingske Tidende dowiaduje się o własnym gościu 16 lutego, i to z gazet zagranicznych. Dopiero 18 lutego południowoniemiecka gazeta wymienia nazwisko specjalnego wysłannika. Dziewiątego marca berlińska lista wykazuje go znów wśród przybyłych, z Kopenhagi. Dziewięć dni potem w mieście stanęły barykady. W maju miał jechać jako poseł do Frankfurtu; ministerstwo temu zapobiegło.

18. Oktober 1849

    Sąd o braciach, który zapisuje sam. Zdymisjonowany minister von Schwerin, wściekły na perspektywę powracającego absolutyzmu, mówi, że Gerlachowie są najzupełniejszymi reakcjonistami. Leopold dodaje tylko pół zdania: Bismarck chciał mu tego dowieść fałszem.

19. 1850

    Jak brzmiało nazwisko rodziny w czasie kryzysu ministerialnego, notuje bez upiększeń. Stockhausen, przyszły minister wojny, napisał do Raucha, że Kleist jako minister jest niemożliwy; i dalej: „na nazwisko Gerlach ludzie się wzdrygają, Ludwig byłby zupełnie niemożliwy”. Jego odpowiedź, skierowana do Raucha, stoi zaraz obok: „Dopóki ludzie boją się chrześcijaństwa, porządne ministerstwo jest niemożliwe”.

20. Juli 1850

    Spór z Radowitzem o Unię prowadzi go do rachunku sumienia, który zapisuje. Zarzuca ministrowi, że nie może w sumieniu usprawiedliwić polityki, która pozornie idzie z rewolucją, a którą sam uważa za zbrodniczą; Radowitz przyznaje, że tego przymierza by nie przyjął, gdyby pozostawiono mu wybór. Potem Gerlach zwraca się ku sobie: jest Bogu wdzięczny, że został zachowany od wszelkiego zetknięcia z rewolucją – nie jak celnik z przypowieści, lecz wdzięczny za niezasłużoną łaskę. I zaraz potem dwa zdania skruchy: „O ileż więcej mógłbym był zrobić 19 marca rano na dziedzińcu zamkowym. Dałem się też uwieść do poparcia zwołania Zjednoczonego Landtagu w marcu, choć to z pewnością prowadziło nas ku rewolucji”. Jedenastego lipca notuje, że poprzedni dzień był zły i przywiódł go blisko postanowienia, by odejść.

21. 1850 (ein Brief von 1844)

    Wśród listów, które zbiera po zamachu z 1850 roku na temat wcześniejszego z 1844, jest list króla do prezesa sądu kameralnego von Kleista, własnoręczny, Charlottenburg, 13 grudnia 1844: niezmiernie mu zależy, by nieszczęśnik wiedział, że przebacza mu z całego serca, jako człowiek i jako chrześcijanin; sprawowanie urzędu stało mu się niewypowiedzianie ciężkie, nie wolno mu jednak zapominać, że urząd nałożył na niego Bóg. „Powiedzcie mu to albo każcie mu to powiedzieć przez Bultmanna lub Gerlacha”. A na końcu: „Potem spalcie tę kartkę, by duch czasu nigdy jej nie przeinaczył”. Którego z braci ma na myśli, list nie mówi; kartki nie spalono.

22. 1850 (ein Ministerium Gerlach)

    To, że rozważano gabinet pod nazwiskiem rodziny, stoi czarno na białym w jego dzienniku. O królu notuje: „Na ministerstwo Gerlacha się nie zdecyduje, a z Arnimem nie byłoby mu lepiej”. A przechodząc możliwości, dochodzi do wniosku, że na prawicy jest tylko „Voß, Gerlach, Stahl – pietyści”; nawet Rauch jako premier musiałby po nich sięgnąć. Wynik tego rachunku jest otrzeźwiający: nie pozostaje nam nic innego, jak utrzymać obecne ministerstwo. Co o tym myślał, napisał bratu Ludwigowi w długim liście, który pamiętniki drukują.

23. Dezember 1850

    Pod koniec roku dowiaduje się, jak król mówi o nim za jego plecami: często i zawsze z wielką miłością – choć skarżąc się „na buntowniczy i przeczący sposób Gerlachów”. Te słowa są sądem króla o tonie tego domu, a Leopold zapisuje je bez sprzeciwu.

24. Mai 1851

    Podczas spotkania w Warszawie cesarz Mikołaj I rozmawia z nim długo o sytuacji; potem dowiaduje się od panny Rauch, w jakich słowach cesarz mówił o nim i o rozmowie: „Gerlach est un brave et digne homme”.

25. 1852

    Dwa sądy z tego samego roku, bardzo od siebie odległe. Cesarz rosyjski mówi Massowowi, że dobrze wie, iż w najgorszym czasie tylko Rauch i Gerlach zachowali przy nim głowę. A „Preußisches Wochenblatt” stronnictwa Bethmanna Hollwega atakuje go publicznie po nazwisku: „Panie generale von Gerlach! W jednym z ostatnich artykułów nie tylko przyznaje pan, że zgadzał się pan z brzemiennym w skutki zwrotem listopada 1850 roku i z polityką ołomuniecką, lecz nawet chełpi się pan, że tę politykę zapoczątkował” – i pyta dalej, czy pomagał mu w tym jego przyjaciel Hassenpflug i czy nakreślił też plan potyczki pod Bronzell. Ta sama gazeta wkrótce potem publicznie wiąże go z dwoma nazwiskami, które miały stać się jeszcze sławniejsze: Kleist-Retzow, Bismarck-Schönhausen i generał Gerlach są, choćby ich nosiciele nie wiem jak się bronili, nierozłączni od Manteuffla, Lecoqa i Quehla; żadne późniejsze zaprzeczenie nie uwolni ich od tej solidarności. Następuje przysłowie o towarzystwie, które zdradza, kim się jest. Ten artykuł Leopold również przepisuje do dziennika – stał w raporcie policyjnym, który mu przedłożono.

26. Kinder

    Czworo dzieci: Agnes (1820–1901), która później wydała jego pamiętniki; wcześnie zmarły Georg; Ulrike, w rodzinie zwana „Det”, konfirmowana 5 maja przez kaznodzieję Kaisera w dolnym kościele we Frankfurcie; i Berndt (1828–1889), landrat w Rohrbeck i Nordhausen. Georga i Ulriki dotychczas w drzewie genealogicznym nie było.

27. 1838

    Jako pułkownik szef sztabu generalnego III Korpusu Armijnego we Frankfurcie nad Odrą; w 1842 roku wraca do Berlina (Kraus 1994). W 1841, roku pożaru dworu w Rohrbeck, „pułkownik v. Gerlach na dobrach rycerskich Rohrbeck” otrzymuje pożyczkę wspierającą z funduszu fundacji von Schöning; akta prowadzone są do 1943 (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe, Rep. 3B III D nr 3149).

28. 1844

    Awans na generała majora.

29. 1844

    Anegdota przekazana przez Varnhagena von Ense: w sprawach kościelnych, jak i w polityce, stał na skrajnej prawicy, a przepaść dzieląca go od Alexandra von Humboldta była na tym polu jeszcze głębsza niż w polityce. Lubił drażnić Humboldta. Zobaczywszy go raz w kościele, zapytał przy stole dworskim w Sanssouci: „Wasza Ekscelencja chodzi teraz zapewne dość często do kościoła?”. Humboldt odparł natychmiast: „To »teraz« jest bardzo miłe z pana strony – chce mi pan wskazać drogę, na której mógłbym zrobić karierę”. Ten sam zbieracz zauważa mimochodem, że w innej opowieści o Humboldcie Gerlach, mimo swojej stronniczości, jest „dokładniejszym sprawozdawcą”.

30. 1849

    Generał porucznik i generał-adiutant króla Fryderyka Wilhelma IV; najbardziej wpływowy doradca korony w epoce reakcji.

31. 1849

    W styczniu król poleca mu przedłożyć sprawozdanie o stosunkach meklemburskich; oba rządy meklemburskie właśnie złożyły w Berlinie wnioski o konwencje wojskowe. 5 lutego notuje, co napotkał przy tej pracy. 20 listopada w dzienniku stoi: „Wczoraj byłem bardzo przygnębiony, to znaczy politycznie, sposobem, w jaki ministerstwo obchodzi się z królem”.

32. 1854

    Pisze do Bismarcka 25 stycznia, że zmienił swój „plan budowy w Rohrbeck” i każe od razu budować dom mieszkalny zamiast stodół i stajni – aby był gotowy „na nasz polityczny pogrzeb”; Bismarck odpowiada, że domu nie buduje się tak szybko (korespondencja, 1893). Urlopy spędza w Rohrbeck. 31 lipca pisze z Rohrbeck do Hermanna Wagenera o braku oparcia u premiera von Manteuffla (Wagener, Erlebtes, 1885).

33. 1855/56

    W listopadzie 1855 w Poczdamie aresztowani zostają jego lokaj i lokaj radcy gabinetowego Niebuhra: wykradli swoim panom poufne papiery – rzekomo o rosyjskich planach wojennych – i sprzedali je agentom mocarstw zachodnich (Hallische Zeitung 20 listopada 1855). Wicedyrektor Izby Obrachunkowej Seiffart zostaje w 1856 zwolniony za współwiedzę; w październiku 1856 generał musi zeznawać przed sądem powiatowym w Poczdamie w procesie redaktora Lindenberga, który napisał do niego list zaginiony podczas kradzieży (Westfälischer Merkur 30 września, Aachener Zeitung 23 października 1856).

34. 1856

    20 września obchodzi „w zupełnej ciszy” w Rohrbeck pięćdziesięciolecie służby; Neue Preußische Zeitung nazywa go jednym z najznakomitszych generałów armii i „jednym z wysokich filarów prawdziwej pruskości” (Dortmunder Kreisblatt 25 września 1856). Z okazji jubileuszu prosi króla o przeniesienie w stan spoczynku – król odmawia „stanowczo” (Dresdner Journal 14 października 1856). W grudniu generał-adiutant nie pojawia się na otwarciu Landtagu – pozostaje w Rohrbeck z powodu choroby córki (Aachener Zeitung 3 grudnia 1856).

35. 1857

    Po dłuższym pobycie w Rohrbeck wraca na początku stycznia do Berlina (Hamburgischer Correspondent 10 stycznia 1857); w październiku, w dniach przejęcia regencji przez księcia Prus, chory król przyjmuje go w Sanssouci (Magdeburgische Zeitung 27 października 1857).

36. 1858

    Ustanawia zatwierdzonym przez króla dokumentem fundację 2400 talarów „dla miejscowości Rohrbeck i Nordhausen w powiecie Königsberg” pod nadzorem zakonu joannitów (Berliner Revue, 11 lipca 1858) – dowód, że Nordhausen należało już do niego. Odsetki od 2000 talarów mają służyć umieszczaniu ubogich chorych i niedołężnych obu wsi w szpitalach i przytułkach, przede wszystkim zakonu joannitów, lub zapewnieniu im opieki lekarskiej w domu; odsetki od pozostałych 400 talarów tworzą fundusz rezerwowy (Berliner Revue 11 lipca 1858).

37. 1859

    Generał piechoty.

38. 1860/61

    Jego nazwisko widnieje na mapie północno-wschodniego Transwalu. W lipcu 1860 roku Burowie z okręgu Lydenburg przedstawili berlińskich misjonarzy Alexandra Merensky'ego i Heinricha Grütznera wodzowi Bakopów Maleo; 14 sierpnia obaj zajęli opuszczoną zagrodę Riet-Hoof. Stacja otrzymała nazwę Gerlachshoop, ponieważ zmarły właśnie generał wielokrotnie wskazywał tę okolicę jako obiecujące pole misyjne. Był to początek misji berlińskiej w Transwalu. Napad Swazi zniszczył ją późną jesienią 1864 roku; w 1904 towarzystwo podjęło placówkę na nowo, a w 1909 przekazało ją pastorowi Sotho Janowi Sekoto (Julius Richter, historia Berlińskiego Towarzystwa Misyjnego, 1924).

39. 1861

    Umiera 10 stycznia w Sanssouci na różę, której nabawił się czuwając przy trumnie Fryderyka Wilhelma IV; pochowany w Rosnowie obok żony. Po nabożeństwie żałobnym w Friedenskirche przy Sanssouci (14 stycznia) ciało zostaje przewiezione przez Berlin i Angermünde do Rohrbeck i 17 stycznia złożone w grobowcu rodzinnym obok Johanny; towarzyszy mu Ernst Ludwig, jedyny żyjący brat (Magdeburgische Zeitung 14 stycznia, Bonner Zeitung 19 stycznia 1861).

40. 1891/92

    Jego córka Agnes (1820–1901) wydaje w dwóch tomach „Denkwürdigkeiten aus dem Leben Leopold von Gerlachs” – prasa omawia je w dziesiątkach artykułów; w 1893 roku ukazuje się korespondencja z Bismarckiem. Agnes umiera w czerwcu 1901 roku w Oschersleben.

41. Nachlass

    Jego dzienniki z lat 1809–1860 z dodatkami z podróży (Petersburg 1825–28, Wiedeń, Warszawa, Haga), własnoręczny rękopis „Rohrbeck. Opis i zarządzanie przez nas” (ok. 230 stron, 1830–1860) oraz memoriały dla króla przechowuje Archiwum Gerlachów w Erlangen; listy Bismarcka do niego ukazały się w 1893 (korespondencja) i 1912 (Kohl).

42. Ein Wort seines Schwagers

    Ernst Senfft von Pilsach, nadprezydent Pomorza, powiedział kiedyś o nim, że na dworze w Sanssouci zachowuje się „jak mądre dziecko”. Ernst Ludwig, który to przekazuje, żądał wtedy, by brat zachowywał się także jak mądry mężczyzna – „wolał być dzieckiem niż mężczyzną”. Ordery i tym podobne były mu ciężarem; ale jego mądra dziecięca twarz była nie do odparcia i pośród dworu prawdziwym pokrzepieniem. W Sanssouci, gdzie Senfft go tak widział, zmarł w 1861 roku.

43. Sein Rechenschaftsbericht

    Na końcu historii rodziny, którą sam nazywał „sprawozdaniem z zarządu majątkiem”, umieścił uzasadnienie, dlaczego Rohrbeck tak długo pozostawał niepodzielony: „Chciałem przez to pokazać, na jakiej podstawie opierała się jedność w naszej rodzinie, zwłaszcza w naszej linii, gdyż tylko tym da się usprawiedliwić traktowanie majątku i trwającą po dziś dzień wspólnotę. Majątek jest rzeczą uboczną, prochem pod stopą; sama stopa i to, co nad nią, jest rzeczą główną”. Że ta jedność nie była urojeniem, dowodzi tym, co inni mówili o braciach – wrzucano ich do jednego worka albo mylono, a bracia, dodaje, za każdym razem się z tego cieszyli.

44. Vier Beispiele

    Wylicza je. Ludwigowi przypisywano jego własną odpowiedź daną cesarzowi Mikołajowi, choć brat nigdy cesarza nie widział: gdy ten szydził z Ludwika Filipa jako z króla mieszczan, Leopold odparł, że Europa go przecież uznała. O nim samym mówiono w 1848 roku, że kazał za Ottona w kościele czeskim. Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna w 1857 roku zacytowała w sprawozdaniu o rozwodach wszystkich trzech – Ludwiga za rozprawę o prawie małżeńskim, Ottona za odmowy udzielania ślubów, jego samego za głos w sprawie marchijskiego prawa prowincjonalnego. A gazety paryskie po 1848 roku raz po raz robiły z generała adiutanta i mówcy trybuny jedną osobę, by tę jedną oskarżyć o wpływy. Słowo o tym, że bracia mówią to samo, które pamiętniki przypisują nienazwanemu przyjacielowi, pochodzi tu od Leopolda Stolberga, przyjaciela Ottona.

45. Was Petersdorff sammelte

    Historyk Herman von Petersdorff, który pracował nad dziejami rodziny, korzystał z pomocy Agnes von Gerlach. Jego spuścizna w Tajnym Archiwum Państwowym zawiera pod numerem 22 korespondencję z nią z lat 1898–1901 na temat „historii rodziny von Gerlach” – a w niej to, co mu przekazała: trzynaście listów Leopolda do rodziców z lat 1806–1814, niedatowany rękopis „Nasza historia rodzinna” oraz rękopis „Stworzenie” (VI. HA, Nl Petersdorff, nr 22). Trzynastu listów nie zawiera żadne z drukowanych wydań.

Źródła i literatura