Otto von Gerlach

Karl Friedrich Otto von Gerlach, najmłodszy z czterech braci, po studiach prawniczych zwrócił się ku teologii i uzyskał licencjat z teologii. Jako proboszcz przy zbudowanym przez Schinkla kościele św. Elżbiety na północy Berlina angażował się w pracę socjalną wśród berlińskich robotników; później został kaznodzieją dworskim i katedralnym i uchodził za zaufanego Fryderyka Wilhelma IV. Wystąpił także jako komentator biblijny. W 1835 roku poślubił Paulinę von Blanckenburg (1804–1887); ich synowie Konrad (1836–1875) i Leopold Friedrich (1839–1874) założyli nazywaną w rodzinie „linią Ottona” gałąź. Otto von Gerlach zmarł w 1849 roku w Berlinie.

Kronika

1. 1801

   Urodzony w Berlinie jako najmłodszy z czterech braci.

2. 1815/16

   Jako czternastolatek prowadzi dziennik (zachowany w Archiwum Gerlachów).

3. 1813–1815

   Sam jest za młody na wojnę – w 1813 ma dwanaście lat – lecz dorasta pod wrażeniem wojen wyzwoleńczych, w których wedle Allgemeine Deutsche Biographie brało udział dwóch jego braci.

4. nach 1815

   Zwraca się od nauk prawnych ku teologii. Zostaje uczniem kaznodziei nadwornego Gerharda Friedricha Straußa i przyjacielem Franza Theremina, a w 1827 należy do współzałożycieli „Evangelische Kirchenzeitung”; w 1834 obejmuje probostwo przy kościele św. Elżbiety w północnym Berlinie.

5. 1820

   W Getyndze po trzech latach studiów prawniczych decyduje się na teologię. Jasper von Oertzen, jego przyjaciel, późniejszy minister stanu w Meklemburgii-Strelitz, pisze w swoich zapiskach, że obcowanie z Ottonem było mu w ostatnim getyngskim czasie „podporą, wzorem”. W lipcu 1820 roku dziewięciu studentów podpisuje wspólny list z podziękowaniem do nauczyciela; obok Ottona stoją bracia Carl i Jasper von Oertzen, dwaj hrabiowie zu Stolberg, Felix hrabia Stosch, Ludolph Heinrich von Lüderitz, Friedrich von Ompteda oraz Wilhelm von Raumer, z rodziny jego matki.

6. 1825

   List z 22 stycznia z Berlina pokazuje jego ton: „Mój drogi, kochany Jasprze! Wreszcie muszę znów do Ciebie napisać, do mojego tak wiernego, pilnego korespondenta”. Na Wielkanoc chce jechać do Wittenbergi, tam rok studiować w ciszy, a potem doktoryzować się w Berlinie; donosi o przebudzeniu młodych mężczyzn w Berlinie od poprzedniego lata i o bankierze Delmarze, który w bliższym z nim obcowaniu doszedł do wiary. Na końcu wiadomość należąca do historii rodziny: że jego brat Ludwig jest zaręczony z Auguste von Oertzen. List podpisany jest „Twój Otto v. G.”

7. 1826

   Gdy 6 kwietnia umiera żona jego brata Ludwiga, pisze dwa wiersze: „Na widok drogiej zmarłej” i „Siostra jest w domu”. Trzy strony, zachowane w archiwum rodzinnym jako odpis. Rok wcześniej donosił o zaręczynach do Meklemburgii.

8. 1831

   Jedzie do Hartau na Łużycach i zostaje przy umierającej matce do końca. Przed nim byli tam Ernst Ludwig i Leopold, obaj tylko na kilka dni. Pan domu, hrabia Stosch, pisał potem do Ernsta Ludwiga, że obecność Ottona przyniosła błogosławieństwo: jego sposób bycia najbardziej jej odpowiadał, a przed nim mogła najlepiej otworzyć serce.

9. 1835

   Ślub z Pauline von Blanckenburg; proboszcz przy kościele św. Elżbiety w Berlinie.

10. 1839

    Od dłuższego czasu odmawia błogosławienia nowych małżeństw osób rozwiedzionych i uzasadnia to w piśmie – prasa donosi o tym aż po Gothę (Allgemeiner Anzeiger, 19 sierpnia 1839).

11. 1840

    Na trzechsetlecie reformacji w Brandenburgii „licencjat teologii i kaznodzieja u św. Elżbiety” wydaje ponownie kazania katechizmowe z 1540 roku z przedmową (ogłoszenie w Barmer Wochenblatt 15 kwietnia 1840).

12. 1842

    W lutym wyjeżdża „na polecenie z wyższego miejsca” do Anglii, by z pastorami Sydowem i Abekenem zbadać ustrój Kościoła anglikańskiego (Düsseldorfer Zeitung, 1 lutego i 1 sierpnia 1842); stamtąd listy do swojej parafii św. Elżbiety, „Mittheilungen über Irland” i urzędowe sprawozdanie dla ministra wyznań (Poczdam 1843). Jesienią mówi się, że pracował w Londynie z Bunsenem nad projektem surowej ustawy rozwodowej. 11 października wygłasza mowę ślubną dla bratanicy Berthy i Friedricha Wilhelma von Kröchera. Berlińska korespondencja Altonaer Mercur wyjaśniała cel już w październiku 1841: król chciał zobaczyć, jak Londyn zapewnia opiekę duchową szybko rosnącej ludności; Sydowa wyznaczył sam, wybór Gerlacha pozostawił ministrowi Eichhornowi – „pierwotnie gruntownie wykształcony prawnik, potem teolog”, biegły w angielskim i z wieloma kontaktami w Anglii (4 listopada 1841).

13. 1842 (Diakonissen)

    Król każe wezwać jego i brata Leopolda na obiad do Charlottenburga; po posiłku obaj zostają zaproszeni do gabinetu. „Głównym przedmiotem rozmowy było wprowadzenie diakonatu i diakonis”, notuje Leopold w dzienniku. Fryderyk Wilhelm IV omawia więc sprawę bezpośrednio z proboszczem parafii św. Elżbiety, w której okręgu bieda Berlina siedziała najgęściej.

14. 1843

    Zakłada konwikt teologiczny; dzięki wizytom domowym, stowarzyszeniu młodzieży męskiej i zakładom zatrudnienia uchodzi za pioniera Misji Wewnętrznej – Tholuck nazywa go „berlińskim Wesleyem”.

15. 1844

    W styczniu mianowany radcą konsystorialnym i członkiem konsystorza prowincji brandenburskiej – gazety liberalne krytycznie komentują wybór „ściśle ortodoksyjnego” kaznodziei (Kölnische Zeitung, 29 stycznia; Düsseldorfer Zeitung, 3 lutego 1844). Latem ukazuje się pierwszy tom jego dzieła biblijnego – Stary Testament w przekładzie Lutra ze wstępami i objaśnieniami, wydany przez „królewskiego radcę konsystorialnego i pastora u św. Elżbiety” (Hamburgischer Correspondent 29 lipca 1844).

16. 1846

    Siedemnastego czerwca pisze z Berlina do króla Fryderyka Wilhelma IV – list leży w archiwum rodzinnym. To, że kaznodzieja katedralny zwraca się wprost do króla, nie było wówczas wyjątkiem, ale pokazuje, jak blisko dworu stali bracia.

17. 1843–1846

    Jego odmowa udzielania ślubów osobom rozwiedzionym staje się dla państwa pruskiego kwestią zasadniczą. Ministerstwo wyznań zakłada osobne akta o odmówionym przez niego ślubie rękawicznika Puhlmanna z Berlina z Anną Auguste Louise z domu Goetze, rozwiedzioną Lüddicke – oraz o „koniecznym przy tej okazji rozstrzygnięciu zasadniczym, czy duchowny jest wedle obowiązującego prawa zobowiązany udzielić każdego ślubu należącego do jego kompetencji parafialnej i dozwolonego prawem cywilnym, i czy można go do tego przymusić środkami prawnymi” (I. HA Rep. 76, III Sekt. 1 Abt. XVII nr 120). To nie pierwszy przypadek: już w 1835 roku konsystorz prowadzi akta o odmówionych ślubach, a od 1835 do 1847 toczy się tam dochodzenie w sprawie skarg na niego, złożone wśród dochodzeń przeciw pastorom i kaznodziejom (I. HA Rep. 99 nr 436 i nr 2971). Przez dwanaście lat jeden duchowny zajmuje władze nadzorcze tą samą kwestią.

18. 1847

    Czwarty kaznodzieja katedralny; w 1849 roku profesor honorowy wydziału teologicznego. Z dziesięciorga dzieci przeżywa go sześcioro. Jego niemieckie opracowanie pisma Thomasa Chalmersa o „kościelnej opiece nad ubogimi” (Berlin, W. Thome) czytane jest w 1847 jako wezwanie, by duchowni „ratując ingerowali w społeczny upadek” (Frankfurter Ober-Post-Amts-Zeitung 9 kwietnia 1847); jeszcze w 1877 uchodzi za pierwszego duchownego kościoła św. Elżbiety, który „w sposób wszechstronny” poświęcił się Misji Wewnętrznej (Hallesches Tageblatt 4 września 1877).

19. 1840er

    Kaznodzieja dworski i katedralny, zaufany Fryderyka Wilhelma IV.

20. Oktober 1847

    Jako kaznodzieja dworski opuszcza plebanię parafii św. Elżbiety w Voigtlandzie i przeprowadza się na Luisenstraße – z dwojgiem najmłodszych dzieci, które są śmiertelnie chore. 12 października umiera syn Siegmund. Nazajutrz przyjeżdża Ernst Ludwig z żoną i bratankiem Friedrichem i pyta, jak idzie. „Troszę lepiej”, mówi Otto – „a Siegmund? Zmarł wczoraj”. Córka Elisabeth leży bez przytomności i umiera tego samego wieczoru. Z dziesięciorga dzieci domu sześcioro zmarło przed ojcem; tych dwoje to jedyne, których imiona się zachowały.

21. 1848

    Jego dawny gospodarz z Auguststraße, berliński żyd nazwiskiem Wiesenthal, przeżył dni marcowe. W mieście mówiono, że postradał przez nie zmysły; wdowa po Ottonie, Pauline, opowiedziała to w 1875 roku dokładniej. Wiesenthal miał być 22 marca przy wystawieniu zwłok poległych, gdy król zdjął czapkę przed trumnami; potem dostał się do sali zamkowej, gdzie zebrani byli ministrowie i adiutanci, i zawołał do nich, że widział na własne oczy, jak podeptano majestat, a bierze się to stąd, że ludzie nie wierzą już w Pana Jezusa. Potem, rwąc sobie włosy, przyszedł do Gerlachów; odwieziony stamtąd do domu jako chory, zmarł trzeciego dnia. Otto go kochał. Wiesenthal często mówił o swoim przywiązaniu do dzieci Ottona i podkreślał, że są to dzieci ochrzczone; własny chrzest odłożył, by nie zasmucić starej matki. Generał Thile, jeden z obecnych, potwierdził Ottonowi scenę w zamku.

22. 1849

    Śmierć w Berlinie 24 października. Jego brat Leopold, który w tych dniach jeździł między Sanssouci a Berlinem, zapisał ostatnie godziny: wieczorem zdawała się następować lekka poprawa, lekarz przyboczny Schönlein i własny lekarz Ottona zalecili polewania, które niewiele dały; pod wieczór stał się niespokojniejszy, rano przekazano, że umiera. „O wpół do jedenastej zabrakło mu tchu. Snethlage odmawiał modlitwy przy łożu śmierci”. I dalej: „Ach, jak ciężka staje się polityka, sprawy urzędowe i życie dworskie po takiej śmierci. Zawsze widziałem w nim młodszego brata”. Gdy król otrzymał wiadomość, powiedział, że teraz w ogóle nie wie, co stanie się z katedrą.

23. 25. Oktober 1849

    Jak widziała go druga strona, stoi w „Westfälische Volks-Halle” w Münsterze. Jej berliński korespondent pisze 25 października: „Radca konsystorialny Otto von Gerlach zmarł wczoraj nagle. Tym samym rozerwany został triumwirat braci, który w trzech wielkich gałęziach życia państwowego – w Kościele, w wojsku i w urzędniczym stanie – znano jako niestrudzonego i wpływowego krzewiciela owej policyjno-pietystyczno-germańskiej teorii uszczęśliwiania, która w rewolucji marcowej tak zupełnie zbankrutowała”. Zdanie jest pomyślane jako atak. Jest zarazem najzwięźlejszym obrazem trzech braci, jaki przetrwał z tamtych lat: jeden w Kościele, jeden w wojsku, jeden w urzędach.

24. 3. November 1849

    Dziesięć dni po jego śmierci ukazuje się wizerunek. „Vossische Zeitung” ogłasza, że w komisowym wydawnictwie W. Hertza przy Behrenstraße 44 wyszedł „bardzo podobny portret radcy konsystorialnego dra Ottona v. Gerlacha”, malowany przez Randela – tak brzmi nazwisko w ogłoszeniu – i rysowany na kamieniu przez C. Langego. Kosztuje w formacie folio piętnaście srebrnych groszy, w wielkim folio talara, na papierze chińskim talara i piętnaście groszy. Żaden egzemplarz nie został dotąd odnaleziony. Kto go znajdzie, ma wizerunek, którego czas powstania jest ustalony co do miesiąca.

25. September 1849

    „Pan v. Gerlach podobno nie dał się przekonać”. Zdanie to stoi w doniesieniu z Altony z 26 września 1849 roku, na cztery tygodnie przed jego śmiercią. Deputacja z siedmiu parafii krainy Angeln przybyła do Berlina, a przyłączył się do niej szlezwicki generalny superintendent Nielsen. Pastor Schmidt przemawiał, król słuchał z widocznym współczuciem, delegacja odjechała zadowolona – u kaznodziei nadwornego jednak nic nie wskórała. To, co przekazał on Nielsenowi, utrwaliła w grudniu gazeta z Aarhus: że uważa duchownych szlezwicko-holsztyńskich za buntowników. Nielsen wydał o całej sprawie pismo i wezwał kaznodziejów chrześcijaństwa do wydania sądu, zwrócił się osobno do przyjaciela z lat młodości, kopenhaskiego kaznodziei nadwornego Martensena, i u niego również nie znalazł łagodniejszego zdania. Duńskie doniesienie nazywa go wtedy już „zmarłym niedawno, potężnym kaznodzieją nadwornym”.

26. 1867 und 1870

    Jego książki powędrowały na północ. W grudniu 1867 roku kopenhaska gazeta ogłasza wydanie, które ukazało się w Christianii: budujące wyjaśnienie głównych artykułów wiary chrześcijańskiej, przez niego wydane, w przekładzie rezydującego kapelana Wilhelma Kaurina. Trzy lata później antykwariusz przy kopenhaskiej Skindergade oferuje „Otto von Gerlach, Forklaring over det nye Testamente” w eleganckiej oprawie za siedem talarów, między Fabriciusem a Barfodem, a więc wśród chodliwych książek dnia. Dwadzieścia lat po jego śmierci jego dzieło biblijne stało w duńskim handlu księgarskim.

27. Nachkommen

    Jego syn Leopold Friedrich (1839–1874), kapitan, żeni się w 1867 roku z Elisabeth von Alvensleben; ich córka Ehrengard (1868–1909) zostaje żoną Adolfa von Thadden-Trieglaffa – i matką bojowniczki ruchu oporu Elisabeth von Thadden (1890–1944, stracona w Plötzensee) oraz Reinolda von Thaddena (1891–1976), założyciela ewangelickiego Kirchentagu. Syn Leopolda Otto (1869–1924), porucznik, zaręcza się w listopadzie 1892 z Melittą von Issendorff z Drezna i poślubia ją we wrześniu 1893; w październiku 1897 nadporucznikowi rodzi się w Berlinie syn (Reichsanzeiger 26 listopada 1892, 28 września 1893; Norddeutsche Allgemeine Zeitung 15 października 1897). Osobna teczka archiwum rodzinnego gromadzi „potomków Ottona von Gerlacha”: trzydzieści stron notatek, osiemnaście druków, dwie tablice genealogiczne i siedem fotografii, zebranych między 1930 a 1941 rokiem. Wymieniono w niej Konrada i Paulinę von Gerlach oraz Adelheid von Reichenbach (1840–1912). Kim są, mówi drzewo genealogiczne: Konrad Leopold Henning (1836–1875), jego syn; Sophie Pauline z domu von Blanckenburg (1805–1887), jego wdowa, dla której teczka przechowuje mowę pogrzebową pastora Riema; i jego córka Adelheid, zamężna hrabina von Reichenbach-Goschütz, której nekrolog z 2 maja 1912 roku tam leży. Obok spoczywają świadectwo konfirmacji Jakoba z 1846 roku, podpisane przez samego Ottona, i druk o uroczystości stulecia jego urodzin 14 kwietnia 1901 roku. Teczka nosi sygnaturę FA02179 i leży w Archiwum Gerlachów Uniwersytetu Erlangen-Norymberga. Cyfrowej kopii nie ma, a kogo przedstawia siedem fotografii, katalog nie mówi.

28. Die Frau seines Sohnes

    O Elisabeth Louise von Alvensleben, która w 1867 roku poślubiła jego syna Leopolda Friedricha i zmarła 26 stycznia 1872 roku w wieku dwudziestu pięciu lat, zachowało się więcej niż dwie daty. W archiwum dworskim Erxleben II Archiwum Krajowego Saksonii-Anhaltu osobna grupa klasyfikacyjna nosi jej nazwisko po mężu, a w niej leży „Życiorys mojej córki Elisabeth Louise von Alvensleben, ur. 8.10.1846”, spisany przez jej ojca Uda von Alvenslebena. Katalog odnotowuje tylko: fragment. To jedyny znany życiorys kobiety z tej rodziny spisany przez własnego ojca.

Źródła i literatura