Wilhelm von Gerlach

Kronika

1. 1789

   Urodzony w Berlinie jako najstarszy syn Carla Friedricha Leopolda.

2. bis 1812

   Studia prawnicze w Halle, Getyndze i Heidelbergu – tych samych uniwersytetach, na których studiują jego bracia; z Heidelbergu wywodzą się związki z romantyzmem, którym poświęcono osobne studium.

3. 1813–1815

   Wstępuje jako ochotniczy strzelec do Nowomarchijskiego Pułku Dragonów – huzarów uważał dla siebie za nieodpowiednich, a w słowie „nowomarchijski” widział odniesienie do Rosnowa. Pułk stoi najpierw pod Pszczyną, obserwując Polaków, i dołącza do korpusu Blüchera dopiero tuż przed bitwą (historia rodziny, 1903).

4. 1819–1822

   Jako radca sądu kameralnego odmawia prowadzenia dochodzeń przeciwko E. T. A. Hoffmannowi i innym w ramach prześladowania „demagogów”.

5. Wo Kläden liegt und wem es gehörte

   Kläden nigdy nie było jego majątkiem. Jego własnością był Rohrbeck w Nowej Marchii; Kläden to wieś w Altmarku i należała do rodziny von Levetzow. Związek prowadzi przez jego żonę: siostra Idy była zamężna z Levetzowem na Klädenie. Dlatego Jakob przyszedł tam na świat – stryj notuje to jako majątek pana von Levetzow – dlatego Ida zmarła tam trzy tygodnie później, dlatego chrzest odbył się 4 kwietnia, w dniu urodzin ciotki Levetzow, i dlatego najmłodsze dziecko wychowywało się u Levetzowów. Archiwum dworskie Klädenu leży dziś w Archiwum Krajowym Saksonii-Anhaltu: tysiąc pięćset trzy jednostki z lat 1541–1936, wśród nich papiery rodzin von Levetzow, von Lattorff, von Jeetze i von Goldbeck.

6. Die Papiere seiner Schwiegerfamilie

   W tym samym archiwum dworskim Klädenu leżą dwa poszyty prowadzące wprost do rodziny Idy. Jeden reguluje w 1822 roku spadek po zmarłym poruczniku von Chambaud i nazywa go wyraźnie szwagrem von Levetzowa na Klädenie (H 120, nr 1278). Drugi, z lat 1790–1795, dotyczy spraw rodzinnych Henriette Dorothei von Goldbeck, zamężnej von Chambaud w Dessau (H 120, nr 1072) – w Dessau, gdzie on sam ożenił się w 1820 roku. Do tego dochodzą pięćdziesiąt trzy jednostki o rodzinie von Goldbeck, z lat 1631–1856. Żadna z nich nie jest zdigitalizowana; wszystkie leżą w Wernigerode.

7. Die Akten seiner Ermittlungen

   W Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego cała grupa klasyfikacyjna akt Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nosi jego nazwisko: „Dochodzenia radcy Sądu Kameralnego Wilhelma von Gerlacha (1819–1821)”, ujęta wśród dochodzeń szczególnych prowadzonych przez pojedynczych urzędników komisarycznych. Zawiera dwa tomy, oba dotyczące tego samego człowieka: „Śledztwo przeciw profesorowi Friedrichowi Ludwigowi Jahnowi”, tom 1 na lata 1819/20, tom 2 na 1820/21 (I. HA Rep. 77, Tit. 25 K Lit. J nr 1). Ojciec niemieckiej gimnastyki siedział w areszcie od 1819 roku; jego sędzią śledczym był więc, jak dowodzą akta, najstarszy z czterech braci.

8. 1820

   Ślub z Idą von Chambaud-Charrier.

9. 30. November 1820

   Ślub z Idą von Chambaud-Charrier na zamku w Dessau. Ponieważ Ida była damą dworu, wesele wyprawił książę. Obecni byli bracia Leopold i Ernst Ludwig, lecz nie matka ani Otto. Dla Ernsta Ludwiga dzień był pamiętny jeszcze z innego powodu: przedstawiono go księciu Fryderykowi Pruskiemu, bratu księżnej – pierwszemu królewskiemu księciu w jego życiu.

10. 1823–1824

    Jako radca sądu kameralnego mieszka u matki: księgi adresowe wymieniają go pod adresem „Hinter der katholischen Kirche 1”, w tym samym domu co owdowiała prezydentowa i brat Leopold. To czas tuż po prześladowaniu demagogów, w którym odmówił prowadzenia śledztw przeciw E.T.A. Hoffmannowi.

11. 1824–1837

    Księga pamiątkowa licząca 211 stron, zachowana w archiwum rodzinnym, towarzyszy tym latom. Zapisano w niej obok niego żonę Idę (1800–1830) i jej siostrę Berthę von Levetzow z domu von Chambaud (1797–1866), brata Ottona (1801–1849), córkę Berthę (1822–1863), zmarłego w 1837 roku szesnastoletniego Leopolda von Gerlacha (1821–1837) oraz Marie von Blanckenburg (1821–1846).

12. 22. September 1825

    W Berlinie rodzi się jego druga córka Luise – w rodzinie zwana Wieschen, później pastorowa Kirsch. Numeracja jest wymowna: do tej pory miał dopiero jedną córkę. Synów brat liczy pięciu: Leopold, Ernst, Friedrich, Jakob – i jeszcze jednego przed Friedrichem, którego w drzewie genealogicznym brak.

13. 1826

    Jego nazwisko pada na dworze rosyjskim. Brat Leopold, przebywający w Petersburgu jako adiutant księcia Wilhelma Pruskiego, notuje 3 kwietnia, że po referacie w sprawie Gossnera „Jego Cesarska Wysokość” rozmawiała z nim „o demagogicznych knowaniach, o wadze form prawnych, o moim bracie Wilhelmie, o osamotnieniu króla bez instytucji”. W jakim sensie został wymieniony, nie napisano. Kolejność tematów to sugeruje: Wilhelm był tym radcą sądu kameralnego, który odmówił udziału w prześladowaniu „demagogów”.

14. 1828/1830

    Rodzą się synowie Friedrich (1828) i Jakob (1830); Ida umiera w 1830 roku w wieku 30 lat.

15. 1830

    Wiceprezes Wyższego Sądu Krajowego we Frankfurcie nad Odrą; kieruje tam także senatem karnym i umiera na urzędzie w 1834.

16. 10. April 1830

    Trzy tygodnie po narodzinach Jakoba umiera w Kläden jego żona Ida. W poniedziałek wielkanocny pisze o tym bratu Ernstowi Ludwigowi, a ten przyjmuje to zdanie do swoich zapisków: „Gdy Ida już od kilku dni była zupełnie zdrowa i wstawała, Pan wziął ją do siebie w Wielką Sobotę, 10 kwietnia, o piątej po południu”. Wilhelm zostaje z siedmiorgiem dzieci; najmłodsze wyrastają u Levetzowów w Altmarku.

17. 1831

    Współzałożyciel „Berliner Politisches Wochenblatt”.

18. Juli/August 1834

    Konflikt z 1821 roku powtarza się. Jako prezes senatu karnego we Frankfurcie odmawia aresztowania rzekomo demagogicznego aplikanta: pełnomocnik komisji ministerialnej, który tego żąda, nie ma należycie ustalonej i ogłoszonej kompetencji, a postępowanie należy do sądów powszechnych. Ministerstwo sprawiedliwości udziela mu nagany; gdy stanowczo się broni, przychodzi niełaskawy reskrypt gabinetowy. Leopold i Ernst Ludwig stoją po jego stronie.

19. 20. August 1834

    Reskrypt gabinetowy dociera do niego we wtorek 12 sierpnia we Frankfurcie; tego samego dnia zaczyna chorować. W czwartek jedzie do Berlina, by złożyć wyjaśnienia i zasięgnąć rady; po drodze w Müncheberg trzeba wezwać lekarza. W sobotę każe się przenieść do domu brata Ernsta Ludwiga przy Luisenstraße, gdzie umiera w środę 20 sierpnia. Wcześniej bierze od brata obietnicę, że ten powie mu o zbliżaniu się śmierci, i zapisuje mu czterech synów. Sam wybiera pieśni, które mu czytają; przy wersie „szukaj Cię mądrym sercem” mówi: „Niewiele mi już zostało czasu na szukanie”. Do kaznodziei dworskiego, który przynosi mu komunię: „Przyjechałem tu z Frankfurtu zdrowy, żebyście odprowadzili mnie do wieczności”. Pogrzeb odbywa się 23 sierpnia w Berlinie; jeszcze wieczorem w dniu śmierci Ernst Ludwig jedzie do Frankfurtu po czterech chłopców.

20. 1834

    Śmierć w Berlinie; jego urząd wiceprezydenta przejmuje w 1835 roku brat Ernst Ludwig. Umiera w sierpniu, według Krausa wstrząśnięty także śmiercią żony, w środku sporu z przełożonymi; Leopold nazwał go później człowiekiem „z innej epoki”. Jeszcze w roku jego śmierci Tajny Gabinet Cywilny zakłada w dziale „zaopatrzenie i wsparcie” akta dotyczące „rodziny prezesa wyższego sądu krajowego von Gerlacha” – zaopatrzenia osieroconych dzieci, które przyjmuje brat Ernst Ludwig (GStA PK I. HA Rep. 89 nr 7633).

21. Ein Widerspruch von 1891

    Wstęp do pamiętników jego brata mówi: „Wilhelm, najstarszy, zmarł w 1835 roku jako prezes wyższego sądu krajowego we Frankfurcie nad Odrą”. Wobec listów rodzinnych żadne z tych stwierdzeń się nie utrzymuje. Ernst Ludwig pisał z Berlina 23 sierpnia 1834 roku o śmierci brata trzy dni wcześniej, a urzędem była funkcja wiceprezesa. Błąd się rozprzestrzenił: także późniejsze wydawnictwa podają rok 1835 i Frankfurt.

22. Nachkommen

    Z dzieci z małżeństwa z Idą Bertha (1822–1863) wychodzi 11 października 1842 roku za Friedricha Wilhelma von Kröchera (1810–1891); Leopold (1821–1837) i Ernst (1827–1837) umierają obaj w 1837 roku, Ulrike (1823–1856) koresponduje ze stryjem Ernstem Ludwigiem; Friedrich i Jakob kontynuują dom Rohrbeck. Zbiór specjalny Chambaud-Charrier w Archiwum Gerlachów przechowuje papiery rodziny Idy od 1594 roku. Luise (ur. 1825), w rodzinie zwana „Wieschen”, przyjmuje konfirmację od wuja Ottona w nowo zbudowanym kościele w Darnewitz, w 1848 roku zaręcza się z pastorem Augustem Kirschem w Kläden, a w 1851 jest już wdową; umiera jako diakonisa. Dziewięć plików jej listów do wuja Ernsta Ludwiga z lat 1837–1876 leży w archiwum rodzinnym, a przy nich rękopis o jej ostatnich miesiącach.

23. Zwei Zeichnungen in Erlangen

    Żadne jego podobizny nie są znane – ale w archiwum w Erlangen, w jego własnym zespole, leżą dwie karty, które mogłyby nią być. Pierwszą, sygnatura WI01267, katalog notuje jako „1 rysunek portretowy w ramie” i wymienia przy niej tylko dwa nazwiska: domniemanego rysownika Friedricha Meiera i jego samego. Druga, WI01269, datowana jest na czas przed 1815 rokiem i wymienia wszystkich czterech braci. Trzecia, WI01268, przedstawia lub dotyczy jego czterech synów: Leopolda, Ernsta, Friedricha i Jakoba. Żadna z trzech nie jest zdigitalizowana; co na nich widać, opis katalogowy nie mówi.

Źródła i literatura